زبان عکاسانۀ یحییٰ

واکاوی عکس‌های یحییٰ دهقان‌پور به‌عنوان یکی از پیشگامان عکاسی هنری مدرن و معاصر ایران، نیازمند بررسی از منظرِ نظریه‌های مدرنیسم پسین^۱ است. این التزام از آن‌رو هویدا می‌شود که عکس‌های دهقان‌پور شکلی از مدرنیسم فرهنگی را در بر می‌گیرند. دشوارهٔ^۲ اصلی عکس‌های دهقان‌پور فرهنگ است و مناظر فرهنگی؛ امری که در بدنۀ عکاسی او به کرات دیده می‌شود. این نمود فرهنگی، در کنار برخی از دستاوردهای برجستۀ مدرنیسم همانند اهمیت رسانه‌ویژگی و ارزشِ فناوری، به نگرشی نو دامن زده که فهم سنتی دربارهٔ مدرنیسم را پالوده و به گفتمان‌ها نیز اهمیت می‌داد.
در چنین چرخشی، پرسشی بنیادی در نظریۀ هنر مطرح شد؛ اگر فرض دیرینۀ مدرنیسم بر یگانگی هنرمند به‌عنوان منشأ و مرکز مطلق معنا، دیگر قادر به تبیین پیچیدگی‌های هنر امروز نباشد، آنگاه در غیاب این سوژهٔ خوداندیش، معنا چگونه و در کجا تولید می‌شود؟ پاسخ به این پرسش را می‌توان درون روابطِ در هم‌تنیده‌ای جویید که اثر را به‌مثابه نظامی نشانه‌شناختی، تاریخی و فرهنگی تلقی می‌کنند؛ پاسخی که در راستای فُرمالیسمِ نظری رُزالیند کراوس^۳ در نقدِ «ارادهٔ مطلق هنرمند^۴» است. بااین‌حال، این مسئله که نظام‌های پیچیدهٔ نشانه‌شناسی، تاریخ و فرهنگْ چگونه در اثر هنری، و به‌طور ویژه در عکس، نمود پیدا می‌کنند، تدقیق در سازوکار تولید معنا را فرا‌ می‌خواند. رزالیند کراوس در مقالۀ اصالتِ آوانگارد و دیگر اسطوره‌های مدرنیست^۵ (۱۹۸۶) بر این باور بود که معنا از خلالِ ساختارهایی پدید می‌آید که پیدا‌یش و خوانشِ اثر را ممکن می‌کند، قراردادهای تاریخی و رسانه‌ای را در هم می‌تند و فرهنگ و گفتمان‌های آن را می‌کاود. عکاسان مدرنیستِ پسین می‌کوشیدند توانش‌های رسانۀ عکاسی در تولید معنای فرهنگی را بکار گرفته و از خلالِ همان ویژگی‌هایی که پیش‌تر به‌مثابه ظرفیت‌های صوری و رسانه‌ایِ عکاسی درک می‌شدند، افق‌های تازه‌ای برای دلالت بگشایند.