مروری بر تنوع زیستی در آلبوم‌خانه کاخ گلستان

چندی پیش بواسطه‌ی پیوستی از یک ناشناس در فضای ابری گوگل‌درایو، مجموعه‌ای نفیس از تصاویر تعدادی آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان منتشر شد که شامل بیش از سه هزار تصویر بود و بیشتر آنها زیرنویس دست‌نویس مربوط به توصیف هر اثر را داشتند. این مجموعه طبقه‌بندی‌شده برای نخستین‌بار در چنین فراوانی گسترده‌ای به رایگان در اختیار پژوهشگران قرار گرفته است که دارای ارزش‌های بصری و توصیفی ویژه‌ای از تاریخ قاجار و به ویژه دوران ناصری (پادشاهی ناصرالدین شاه) هستند.

در میان اسناد تازه انتشار یافته از آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان، تصاویر بسیار زیبا و ارزشمندی نیز از تنوع زیستی در دوران قاجار وجود دارد که در این مقاله کوتاه به توصیف و شناسایی ویژگی‌های آنها پرداخته خواهد شد. با توجه به دسته‌بندی ارزشی این تصاویر به ترتیب کلیدواژه‌های اصلی توصیف می‌شوند.

بخش نخست: بَبر ایرانی ( هیرکانی)

شش تصویر از این پستاندار Panthera tigris باشکوه که زمانی سلطان جنگل‌های هیرکانی بوده است، در میان این تصاویر مشاهده می‌شوند (تصاویر ۱ تا ۴). بنا بر نوشته‌های بر روی هر عکس اشاره شده که ببری یک‌ساله است و به عنوان «ببر دستی» معرفی شده است. این واژه نشان می‌دهد که این توله ببر بزرگ شده در محیط اسارت است. همچنین اشاره شده که این ببر متعلق به یک خانم است. در تصویر دیگری با عنوانی دیگر، از خانمی به آنا، دختر کوخانوفسکی، سرکنسول روسیه به عنوان صاحب ببر نام برده شده است. در تصویری دیگر، فردی به نام مشیرالملک یا (شیرالملک) همراه با ببر در عکس دیده می‌شود که به شوخی کلاهی را بر سر ببر گذاشته است. درباره این فرد متاسفانه تاکنون توصیفی مشخص از رجال قاجار نیافتم.

این ببر یکساله و احتمالاً ماده، نشانی از ببر ایرانی است که انقراض آن دل بسیاری را به درد آورده است. سلطان قدرتمند جنگل‌های هیرکانی سال‌هاست که نشانی زنده و پایدار از خود بر جا نگذاشته است. امیدها برای مشاهده‌ی دوباره آن بسیار کمرنگ هستند و احیای آن نیز به صورت یک ببر هیرکانی خالص چندان شدنی نخواهد بود.

بخش دوم: پرندگان

در میان تصاویر انتشاریافته از کاخ گلستان، مستنداتی از پرندگان نیز وجود دارند. یک طاووس نر Pavo cristatus (تصویر ۵ و ۶)، با ظاهری سالم که چتر خود را باز کرده تا رفتار نمایشی ویژه‌‌ی برتری در دسته و یا جفتگیری را نشان دهد. همچنین قوهایی (تصاویر ۷ تا ۹) از گونه‌ی قوی گنگ Cygnus olor که ظاهراً بسیار مورد توجه نیز بوده‌اند در این تصاویر مشاهده می شوند. این قوها در حوضی از حیاط کاخ گلستان که بعدها تغییر کاربری داده و به ساختمانی استقراری تبدیل شده است، نگهداری می‌شدند. در تصاویر مشخص است که یک جفت قوی گنگ از چنان آرامش‌ خاطری برخوردار بودند که زادآوری داشته و جوجه‌هایی سالم نیز پرورش داده‌اند.

تصویری دیگر (۱۰) از یک کبوتر چاهی Columba livia است که شاه با افتخار از هنر و مهارت تیراندازی خود با فاصله دور به این کبوتر ذکر می‌کند. هر چند این کبوتر نر، هنوز جوان و بی‌تجربه است، اما البته شکارش نیز به مذاق شاه بسیار خوش آمده است.

بخش سوم: کل و بز

بز وحشی (بز کوهی) Capra aegagrus (تصاویر ۱۱ تا ۱۵) که جنس نر آن با نام‌های پازَن، تَکه یا کَل شناخته می‌شود، از مهمترین گونه‌های همبود انسان از هزاره‌های گذشته تاکنون است. این پستاندار باشکوه نماد شکار است و از آنجا که در میان ناهمواری‌هایی بلند مانند کوه‌ها یا پشته‌های میان کوهی سنگی زیست می‌کند، شکار آن دشوار است و افتخار دارد. بسیار باهوش، چابک و نترس است و اگر احساس خطر کند، با سرعت از محدوده خطر دور خواهد شد.

در تصاویر انتشاریافته از آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان نمونه‌های بالغ و جوانی مشاهده می‌شوند که در زیرنویس عکس به شکارگاهایی مانند شهرستانک یا دوشان تپه در پیرامون پایتخت اشاره می‌کنند. حتی امروز هم حضور بزهای کوهی در اطراف بخش‌های شمالی و شرقی شهر تهران پر رنگ است.

در این تصاویر بز نر (کل) حدود هفت سال سن دارد که تقریباً نصف سن طبیعی آنها در محیط زیست است. در تصویری دیگر نیز یک بز ماده شکار شده و با خرسندی از چنین شکار لذت‌بخشی برای جلوه بهتر در عکس با طناب آویزان است.

بدین ترتیب، سلطان صخره‌ها نیز در آلبوم‌خانه‌های کاخ گلستان به رسم شکار اما باشکوه نمایش داده شده‌اند.

بخش چهارم: قوچ

در میان اسناد انتشاریافته‌ از تصاویر آلبوم‌خانه کاخ گلستان شاید بیشترین فراوانی از یک گونه جانوری مربوط به قوچ‌ Ovis ammon orientalis (تصاویر ۱۶ تا ۲۱) باشد. قوچ و کمتر میش به صورت شکار در یک تا چند فرد در تصاویر مشاهده می‌شوند. با توجه به زیرنویس تصاویر مشخص است که بیشتر افرادی درباری در شکار این پستانداران شرکت داشتند و به عنوان یک پیروزی بزرگ و برای آنکه زدن این شکار اهمیت داشته است، در اشکالی متفاوت مانند یک حیوان تاکسیدرمی شده، حالت‌های بدنی متفاوت داده و از آنها عکس‌برداری کرده‌اند. دلیل این ارزش‌گذاری برای بزرگی قوچ یا اندازه‌ی شاخ آن نبوده است، بلکه همانطور که نوشته شده، مهارت شکارچی در تیراندازی از فاصله دور یا سوار بر درشکه دلیل چنین توجهی در تصویربرداری بوده است و با نمایش فرم‌های متفاوت، شکارچی هنر شکار و مهارت تیراندازی خود را به نمایش گذاشته است.

این شکارها بیشتر از حوالی منطقه‌های فیروزکوه و جاجرود هستند. گونه قوچ البرز مرکزی Alborz Red mouflon، که گونه‌ای از ترکیب جفتگیری دو گونه قوچ اوریال Ovis vignei و قوچ ارمنی Ovis gemelini gemelini به وجود آمده است. این گونه قوچ و میش چابک و بی‌باک هستند و در مواجه با انسان جسارت بیشتری در فرار نکردن و حفظ فاصله دارند. شاخ‌های این گونه با پیچش متمایل به گردن هستند. پشم بدن در تابستان پوششی متمایل به قهوه‌ای دارد که این پوشش پشمین در زمستان متمایل به رنگ قرمز می‌شود و به همین دلیل به آن قوچ سرخ هم گفته می‌شود.

امروزه هم در نواحی پیرامون شهر تهران و دامنه‌های البرز این قوچ به صورت وحشی در طبیعت مشاهده می‌شود.

بخش پنجم: دیگر گونه‌ها

در میان اسناد انتشاریافته از آلبوم‌خانه کاخ گلستان، مجموعه‌ای از تصاویر مربوط به تنوع زیستی مشاهده می‌شوند كه نسبت به گونه‌شناسی فراوانی کمتری دارند.

گربه‌ها: گربه‌ها به عنوان پستاندارانی اهلی در دوران قاجار هم بسیار محبوب بوده‌اند. به ویژه محبوب دربار و درباریان که توجهات ویژه ای به آنها داشته اند. تصویر نخست (تصویر ۲۲)، عکس از ببری خان، گربه بسیار محبوب ناصرالدین شاه قاجار است. این از معدود تصاویری است که از ببری خان دیدم. این گربه ظاهراً ماده با چشمانی ملوس چنان محبوب بود که داستان‌سرایی هایی نیز برای او هست. شاه مرتب جویای احوالش بود. مشدی رحیم، پرستار ببری خانوم بود. گاه لباس بر تن داشت و جواهراتی زینت‌بخشش بودند و حتی آرایش می‌شد. روایت‌هایی است که زنان حرمسرا برای جلب توجه بیشتر شاه نامه نوشته و به دم آن می‌بستند تا نزد شاه رفته و نامه را با احترامی محبوب به او برساند. تصویر دیگر نیز گربه‌ محبوب دیگری است که با آرامش در چرت نیمروزی است.

فیل: فیل (تصویر ۲۴) در زمان فتحعلیشاه قاجار به دربار ایران راهیابی ویژه‌ای یافت. این فیلم‌های آسیایی در مراسم رسمی مانند جشن نوروز، مراسم تکیه دولت و ظاهراً مراسم سلام حضور داشته و زینت‌بخش مراسم بوده‌اند.. در دوران ناصرالدین شاه قاجار بیشتر آنها در دوشان تپه در کنار دیگر جانوران وحشی نگهداری می‌شدند.

ماهیان: تصویر چهارم ماهی اسبله (تصویر ۲۶)، از بزرگترین ماهیان آب شیرین و شور را نشان می‌دهد که گاه به پنج متر طول و حدود پانصد کیلو وزن هم برسد. در زیرنویس عکس از شمایل و بزرگی آن اظهار تعجب شده است. این گونه ماهی که به آن گربه ماهی یا سبیلو هم می‌گویند، در رودهای شیرین شمال و دریای شور کاسپی هم زیست داشته و پرورش داده می‌شود.

تصویر ۲۵ از ماهیان، ماهی‌فروش رشتی را نشان می‌دهد.

گاو: تصاویر ۲۷ و ۲۸ گاو هستند. یکی گوساله‌ای که زیرنویس عکس نوشته شده در بین راه دماوند به سمت چادر شاه آمده و هرچند او را رانده‌اند فرار نکرده تا اینکه صاحبش پیش می‌آید و او را در بغل گرفته و همراه می‌برد.

تصویر ۴۰ گاوهای خرمن‌کوبی هستند که احتمالاً از نژاد گاو گلپایگانی باشند. از این گاوها در کشاورزی و دامداری فراوان استفاده می‌شده است. گوشت و شیر مرغوبی دارند و به دیل خوی آرامتری که دارند، پرورش آنها نیز آسان‌تر است.

سایر تصاویر مربوط به یک قاطر مرده (تصویر ۲۹)، سگ (تصویر ۳۰) و گوزن قرمز اروپایی (تصویر ۳۱) هستند. این گوزن ظاهراً از زیرگونه‌های اروپایی است. زیرنویس عکس اشاره به شکار آن در فرنگستان به دست ناصرالدین‌شاه، در سفر اول دارد که تاکسیدرمی شده و به ایران آورده شده است.