موزه‌ای به وسعت یک شهر

پس از سه‌­گانۀ «داج»، «شهربازی» و «زهوار»، چهارمین نمایشگاه انفرادی نوشین شفیعی با نام «نبض»، اسفند ماه ۱۴۰۲، در گالری امکان برگزار شد. شفیعی در نیمه اول دهۀ نود با آغاز مسیری حدوداً یک دهه­‌ا‌ی در دیدنِ تهران، موازی با پرداخت زبان شخصی خود، تلاشی برای ایجاد نگاهی تازه در منظره‌نگاری شهری داشته است. «نبض» هم به نوعی شالوده‌­ای از آن‌چه که تا بحال از شفیعی دیدیم است و هم قدمی تازه در مسیر عکاسی هنرمند. در این نوشته سعی­‌مان بر این است که مجموعه «نبض» را در پیوستگی با مجموعه­‌های قبلی هنرمند بررسی کنیم. زیرا مخاطبی که بدون اطلاع از این مسیر با روایت غیرخطی «نبض» مواجه شود، شاید در میان تعداد زیادی عکس با تنوع بصری بالا، دچار سردرگمی بشود.

در صحنۀ امروز عکاسی هنری ایران، نوشین شفیعی از آن دسته عکاسانی است که به واقع برایش خودِ عمل عکاسی و دیدن با دوربین، از «ایده» الویت بیشتری دارد. شفیعی عملاً بدون هیچ ایده‌­ای عکاسی می­‌کند. در شهر پرسه می­‌زند و می‌­بیند. حال در طی این عمل یا به معنای دیگر «فرایند عکاسی»، ذهنیت و احساسات هنرمند است که در عکس­‌ها متبلور می‌­شود. در نهایت، یعنی در مرحلۀ انتخاب فریم­‌ها، عکس‌­های نهایی با ریسمانی نامرئی با هم پیوند برقرار می­‌کنند و روح آن مجموعه را شکل می‌­دهند؛ اینکه این پیوند تا چه حد محکم یا سست است، نیازمند تحلیلی دقیق است.

اشیاء پیش پا افتاده، المان‌­های شهری، تقابل کیفیات نور طبیعی و مصنوعی، پرسپکتیوهای گوناگون و استفاده از حداکثر گنجایش قاب، از جمله ویژگی­‌هایی هستند که در کارهای شفیعی دیده­‌ایم. «نبض» علاوه بر دارا بودن ویژگی­‌های مذکور، فصل­‌های جدیدی را هم در دل خود دارد. بر خلاف نمایش­‌های قبلی هنرمند که عکس­‌ها با قاب و چیدمانی منظم روی دیوار رفته بودند، در نمایش جدیدْ تعداد زیادی عکسِ بدون قاب را شاهدیم (حدود ۶۵ عدد) که در اندازه‌های گوناگون و با چینشی بی‌­قاعده در کنار هم قرار گرفته اند. شفیعی تا پیش از این همواره در فرم عکاسی خود، متاثر از عکاسی غرب و خاصه چند عکاس مهم (با رویکردی مدرنیستی) – یعنی گری وینوگرند، ویلیام اگلستن و رابرت فرانک – بوده است. اما در این نوع شیوۀ ارائه بدون قاب، در ابعاد گوناگون و چیدمان پراکنده، همچنان نشان می‌­دهد که هنرمند، با مقتضیات امروز عکاسی جهان هم‌سوتر و این بار متاثر از شیوه‌­های اجرا و نمایشِ جدیدتری است.

اگرچه این تاثیرپذیری در فرمِ اجرا و ارائه، لزوماً حسن و فایده‌ای به همراه ندارد، اما در این نمایشگاه و با منطق عکاسی هنرمند همخوانی دارد. هر چقدر که در مجموعه‌های قبلی سوژه‌ای واحد از شهر و تکثریافتگی‌اش در عکس‌ها را شاهد بودیم، در مجموعه حاضر با جنبه‌های متنوعی از شهر و حتی خود عکاسی مواجه هستیم که برای پرداخت به حجم زیادی داده از یک جغرافیا، عکاسْ دیوار گالری را با تعداد زیادی عکس در ابعاد متفاوت پر کرده است. نوع چیدمان عکس‌های بزرگ و کوچک در کنار هم، نوعی توالی سینوسی در مسیر نگاه مخاطب به وجود آورده که او را با ضرباهنگی تپنده همراه می‌کند.

در سه مجموعۀ قبلی، ما با تهرانی آخرالزمانی، خاموش، بهم ریخته و خالی از آدم مواجه بودیم. در مجموعۀ جدید، اما تهران بودن این عکس‌­ها  [به دلیل نبود استیتمنت] مستقیم به آن اشاره نشده است. گرچه در تعدادی از عکس‌­ها، به سیاق مجموعه­‌های قبلی، میدان آزادی شهر تهران را می­‌بینیم، اما نبود متنی راهنما و ابهام در مکان عکس‌­ها، نشان از این دارد که این بار هنرمند فارغ از اینکه این شهر، کدام شهر است، کلیتی به نام شهر را تصویر کرده است. خیال‌ورزی و ذهنیت عکاس با ساخت این لامکان به نسبت مجموعه‌های قبلی تبلور بیشتری پیدا کرده است.

فصل تازه‌­ای که اینبار در مجموعه «نبض»، توجه را به خود جلب می‌کند، فیگورها و پرتره­‌های انسانی است. هر قدر که در مجموعه‌­های پیشین با پرسه­‌زنی منزوی و دور از اجتماع روبرو بودیم، در «نبض» جسارت بیشتر هنرمند در نزدیک شدن به آدم‌­ها و فیگورهای زنده را شاهدیم. مجسمه‌­ها، انسان­‌ها و حیوانات سه عنصر مهم این مجموعه هستند. این سه عنصر به‌طرزی کنار هم نشسته‌­اند که در نگاهی اجمالی، یکی به نظر می‌­آیند.

سوی هموَند این عکس‌­ها با مجموعه­‌های پیشین، سکون و ایستایی آن است. درست است که در مجموعۀ حاضر، پویایی و شادابی بیشتری را به دلیل حضور سوژه‌­های زنده شاهدیم، اما سرعت بالای شاتر، حرکت را در آنی به چنگ آورده و منجر به سکونی یخ‌زده شده است. رد دیگری نیز از مجموعه­‌های گذشته در اینجا وجود دارد و آن رد باریک نور است. این نور درخشنده و دلپذیری که در بیشتر عکس‌­های مجموعه حضور دارد، به گمانی می‌­تواند به اسم مجموعه هم مربوط باشد؛ خط باریکی از نور بر تن آدم‌­ها، حیوانات و چیزها که در حال حرکت و حامل زبانی استعاری­­ست که شفیعی همواره در کارهایش داشته است؛ اینبار شاید استعاره‌­ای از ضربان زندگی.

نسبت طبیعت با شهر / انسان، که مضمونی زیاد پرداخته‌شده در عکاسی­ست، در این مجموعه به شکلی دیگر تصویر شده است. در «نبض» بیشتر از آنکه تقابل نیروهای انسانی و انسان­‌ساخت را با نیروهای طبیعی ببینیم، نوعی همنشینی و همانطور که پیشتر اشاره شد، نوعی یکی شدن را می­‌بینیم. یک جور رفت و برگشت میان امر واقعی و مصنوعی؛ حیوان و تاکسیدرمی، انسان و مانکن یا فیگور مجسمه‌­ای. در بیشتر عکس‌­هایی که در آن سوژۀ انسانی حضور دارد، روی قسمتی از بدن تاکید شده؛ دست­ پرتکرارترین عضو است. وقتی که با بازی نور و سایه، تنها قسمتی از بدن انسان برجسته می­‌شود، بدن خلاصه می­‌شود به یک عضو؛ حالت آرام و بی‌­تنش آن عضو هم اینگونه به نظر می­‌رسد که گویی آن دست یا پا هم یک شئ بی­جان است. حال زمانی که این بخش جدا شده از بدن در کنار اشیاء پشت ویترین مغازه­‌ها، حیوانات زنده یا تاکسیدرمی شده و همچنین مجسمه‌­ها و فیگورهای مصنوعی شکسته و دور انداخته‌شده قرار می­‌گیرد، یک همسانی میان آنها به وجود می­‌آورد. عکاس با ثابت نگه داشتن حرکت انسانی، به او آرامش موجود در اشیاء را می‌‌بخشد؛ این امر به خصوص در یک عکس که ما از پشت ویترین و از زاویه پاشنۀ پای یک مانکن، آدم­‌ها را در فضای شهری می­‌بینیم، به وضوح مشهود است. یا حتی می­‌توان اینگونه هم نگاه کرد که به مانند ویترین یک مغازه یا یک موزه تاریخ طبیعی و حتی یک باغ­‌وحش، خیابان هم (که محل برخورد و کنش و واکنش­های انسانی­ست) چیزی جز بستری برای نمایش نیست.

در عکاسی معاصر نمونه‌های بی‌شماری را می‌توان نام برد که گنجاندن آن‌ها در چارچوب ژانر جفایی است به امکان‌های بسط‌یافتهٔ آن آثار. امروزه حتی در قدیمی‌ترین آژانس‌های عکاسی که به عکاسیِ فتوژورنالیستی و ژانر محورشان شهره بودند (مانند آژانس مگنوم)، پروژه‌هایی را می‌بینیم که عکاس به بهانه‌ی مستندنگاری، معجونی دیدنی از گونه‌های مختلف تصویر را گردهم آورده است. اما گرچه عکاس-هنرمند معاصر سعی کرده خود را تا حد امکان از چارچوب‌های دست و پا گیر ژانر برهاند، اما همچنان به اصل وحدت و یکپارچگی مضمونی و فرمی پایبند است. نبض نمایانگر جسارت نوشین شفیعی در پیشرفت زبان عکاسی خویش است، اما مشکلی که همانند مجموعۀ قبلی ( زهوار ) در این مجموعه هم وجود دارد، مسئلۀ وحدت اندام­‌وار (organic unity) مجموعه است. اگر یک اثر هنری را موجودی زنده فرض کنیم، موضوع، فرم و محتوای آن مانند اعضای یک سیستم زیستی، بهم وابسته‌­اند که حتی تمیز دادن آن‌ها از هم کاری بسیار دشوار است. در تعدادی از عکس‌های «نبض» ما عملاً شخصیت متفاوتی از عکاس را می‌بینیم که نسبتی با آنچه که مجموعه در پی بیانش است برقرار نمی‌کند. عکس‌های سردستی (snap shot) و شبیه به عکاسی خبری که در خیابان و از شلوغی جمعیت گرفته شده است را به سختی می‌توان در کنار عکس های دیگر قرار داد که آرامشی متفکرانه دارند. از مؤلفه‌­های اصلی «نبض»، رفتار عمدتاً دراماتیک نور، همنشینی تکه تکه­‌های زنده و غیر زنده و نزدیکی عکاس به موضوع و قاب­‌های بسته است. اما  برخی عکس‌­ها هم فاقد این ویژگی‌­ها هستند و وجودشان در جریان دیدن عکس­‌های مجموعه، وقفه ایجاد می­‌کند. همچون عکس­‌هایی که نمادهای شهری، خیلی عریان و رو، پیش روی مخاطب است؛ مانند عکسی از چند پسر نوجوان که بر روی گنبد فیروزه­ای میدان انقلاب ایستاده‌­اند. یا همین‌طور عکسی از چند کارگر که در حال بستن داربستی جلوی میدان آزادی هستند. این عکس‌ها هم از لحاظ زمان عکاسی و هم قاب‌بندی تماماً خارج از روح غالب مجموعه است. نور پخش‌شده و سرد، فیگورهایی خنثی و دور از دوربین و منظره‌ای دورنما، عملاً ارتباطی را با دیگر عکس­‌ها برقرار نمی‌­کند. هر قدر که در دیگر عکس­‌ها، نزدیکی عکاس به سوژه و کنش آن، باعث شخصیت گرفتن آن سوژه شده، در این عکس‌­ها سوژه­‌ها صرفاً به نقاطی برای پر کردن قاب تبدیل شده‌­اند.

در نهایت مجموعه «نبض»، گامی مهم و رو به جلو در عکاسی نوشین شفیعی است. عکاسی که همچنان در شهر است. به نسبت مجموعه‌های قبل، این‌بار عکاس شهر را بیشتر می­‌شناسد؛ با انسان­‌ها، حیوانات، سازه­‌ها و هر آنچه که شهر با آن معنا می­‌گیرد، آشناتر است و سعی می‌­کند هم خودش با آنها ارتباط برقرار کند و هم بین خود و آنها هم‌زیستی به وجود آورد.