نوشته‌ی زیر در روزهای اول شهریورماه بعد از دیدن کارنمای پرویز حبیب‌پور در «گالری بینا» شکل گرفت و در سایت نشریه‌ی فارسی زبان «لوموند دیپلو»۱ منتشر شد. هرچند در روز بازگشایی این نمایشگاه، با غیبت و خبر سکته‌ی ناگهانی چند هفته‌ی پیش او مواجه شدم اما هیچ گمان نمی‌کردم که این دوستِ هنرمندِ همیشه امیدوار و استوار، ممکن است به این زودی ما را ترک کند. به این زودی؟ بله؛ پرویز حبیب‌پور چنین مردی بود. در نودسالگی هنوز به گفته‌ی خود با دلی جوان و پر از شوق زندگی و انگیزه‌ی یاد‌گیری، به فرداهایش می‌اندیشید. چند هفته بعد وقتی با اجازه‌ی همسر هنرمندش به عیادت او رفتیم، پرویز همچنان در بستر و نیمه‌هشیار، بین دو جهانِ بود و نبود، پرسه می‌زد. افسوس که سرانجام در شانزدهم آبان‌ماه بعد از سه ماه نبرد دلیرانه با مرگ، تسلیمِ این گریز‌ناپذیر شد و رفت… . با رفتن او و از دست دادن شهاب موسوی‌زاده در خردادماه سال گذشته، من دو رفیق هنرمندم را از دست دادم. هرچند فاصله‌های زمان و مکان ما را از هم دور نگهداشته بود اما دوستی و همدلی بر‌قرار بود. برای معرفی کار و شخصیت این هر دو هنرمند و به‌ویژه برای شهاب موسوی‌زاده که نیمی از عمرش در جدایی از سرزمین و جامعه ایران – اما نه از تاریخ آن – گذشت، جز اندک قلم زدن کاری درخور نکرده‌ام. اینک راه باریک این دو هنرمند سخت‌کوش و بامرام دراین دنیای ابراندود به پایان رسیده است، اما دلخوش و امیدوارم که به لطف جوانان آینده قدر آثار آن‌ها بیشتر دانسته خواهد شد. به قول احسان طبری شاعر: «وگر در گور جای ماست، رسم ما روا گردد / که کار آدمی باقیست ور جسمش فنا گردد.»
پرویز حبیب پور: « نی‌زنی در راه…»
نُه دهه زندگی پربار پرویز حبیب‌پور و نمونه‌هایی از بیش از هفت دهه کار هنری او اینک در شهریور ۱۴۰۵ در گالری «بینا» به نمایش در‌آمده است. این مجموعه هرچند بسیار فشرده و خلاصه، اما به دقت برگزیده و چیده شده تا مراحل زندگی، اندیشه و تحول هنری او را در طول یک زندگی پرماجرا و کم‌‌هیاهو نشان دهد.
حبیب‌پور یک نقاش رئالیست به معنای حقیقی است. آثار او هرگز به بازنمایی منفعل واقعیت محدود نبوده بلکه همواره معطوف به واکاوی و نقد عینیات و پدیده‌های اجتماعی است. تفکر انتقادی او از اولین آثار دوره جوانیش مشهود است . درون‌مایه‌های همیشگی کار او را می‌توان در چند مفهوم خلاصه کرد: نمایش بی‌عدالتی و استثمار در کار و زندگی مردم فراموش‌شده، نقد نظامی‌گری و ارتجاع مذهبی، تجلیل و بزرگداشت صلح و آزادی و پیشرفت. پیرامون این مفاهیم همه‌بشری است که او موضوعات خاص خود را در زندگی روزمره‌ی تهی‌دستان، در مواجه با نیروهای جنگ‌طلب و سرکوب‌گر و در مبارزه و عصیان مداوم مردم علیه خشونت و ناکامی ترسیم می‌کند. سوگیری تفکر او نه یک انتخاب روشنفکرانه، بلکه برآمده از سرگذشت و تجربه‌ی زیسته‌ی خود اوست. نمونه‌هایی از کارهای اولیه‌ی دوره‌ی نوجوانی او در سنت واقعگرایی که با آموزش‌های اولین استادش «هوشنگ پیمان» در ایران شروع شد در این نمایشگاه وجود دارد. از همان زمان توجه او به فجایع پنهان و عادی‌شده‌ی زندگی روزمره، در دو نقاشی «تصادف» و «درانتظار مشتری» در سال ۱۳۳۷ مشهود است. حبیب پور در اوایل دههی ۴۰ برای یاد‌گیری بیشتر نقاشی در مکتب استادان واقع‌گرای روس به‌طور غیر قانونی از ایران به شوروی می‌رود و در آنجا در نتیجه‌ی سوءظن و اتهام واهیِ ارتباط با ساواک ایران، در طول چهارسال زندان و نظارت شوروی، به یاد‌گیری نقاشی ادامه میدهد. اما از بدِ روزگار پس از بازگشت به ایران، این بار توسط ساواک به اتهام جاسوسی برای شوروی به زندان می‌افتد و از سال ۴۷ تا ۵۲، پنج سال را در زندان‌های مختلف قزل حصار و قصر و اوین و غیره می‌گذراند.
با این همه، عشق و ایمان حبیب‌پور به نقاشی و نیاز به بیان دیده‌ها و اندیشه‌های خود، در همان دوره‌ی زندان هم فروکش نمی‌کند و به آفریدن نقاشی‌های ماندگاری چون «خداحافظی» و «روزنامه‌خوانی» منجر میشود. در سال ۱۳۵۴ حبیب‌پور اولین نمایشگاه فردی خود را با مجموعه‌ای مرکب از نقاشی‌های زندان و نقاشی‌های منظره در «تالار نقش» برگزار می‌کند. او یک چهره‌نگار توانا و یک منظره‌ساز شیفته‌ی طبیعت است. پرتره‌های پراحساس و صمیمانه‌اش از مادر و همسر و بستگان همراه با خودنگاری‌هایش در دوره‌های مختلف، سویه‌ی روانشناسانه و فردی کارش را نشان میدهد و منظره‌نگاری‌هایش در دامان گسترده‌ی طبیعت همراه با تحولات سبکی کارش ادامه پیدا می‌کند.
حبیب‌پور در طول اسارت و اقامت کوتاهش در شوروی، سبک واقع‌گرای خود را بر اساس آموزش‌های واقعگرایان توانایی چون رپین و سوریکف و سپس نقاشان نوگراتر مکتب «سیّاران» (۲) از جمله کویینجی، سروف، لویتان و دیگران تکامل داد و با نقاشی ویژه و گسترده‌ی دوره‌ی رئالیسم سوسیالیستی شوروی از نزدیک آشنا شد اما مدتی پس از بازگشت به ایران برای شکل دادن به زبان خاص نقاشی خود، تجربه‌ها و جستجوهای تازه را آغاز کرد. آنچه او آگاهانه و به سود قدرت و تازگی محتوای اندیشه و موضوع کار خود کنار گذاشت طبیعت‌گرایی و بازنمایی عینی بود. در طول چند دهه آزمایش و تجربه، درحالی‌که از نظر محتوایی همچنان به واقعگرایی اجتماعی وفادار است، ترکیب‌های تازه‌ای از کوبیسم، سمبولیسم، گرافیسم و کاریکاتور در کارهای خود می‌آزماید.
در دههی پنجاه شمسی و در فضای هنری نمایشی و توریستی دوره‌ی پهلوی، حبیب‌پور در تابلوهایی چون واریاسیون‌های «تن کالا»، «صاحبان نفت»، « پسته‌خندان کنان» و «برج‌های شهری»، مسایل عمیق سیاسی-اجتماعی به‌ویژه فقر، استعمار، سرکوب، تبعیض جنسیتی، اختلاف طبقاتی را به چشم نابینایانِ این امور می‌کشاند. در کارنمای اخیر گالری بینا آنچه بیش از همه تازگی دارد ارائه‌ی اسکیس‌ها ومشق‌های تمرینی نقاش پیش از شروع کار نهایی است. در اینجاست که ما روش مطالعاتی صبورانه‌ی واقعگرایان بزرگ را می‌بینیم و ارزش واقعی کار نهایی آن‌ها را درک می‌کنیم.
اما برجسته‌ترین و یادمانی‌ترین دوره‌ی کار پرویز حبیب‌پور بی‌تردید در مجموعه‌های «انقلاب» و «جنگ» گرد آمده است. حبیب‌پور از معدود نقاشانی است که پا به پای روزهای انقلاب، به قول مسکوب «سرگذشت اجتماع» را نقاشی و ثبت کرد. تابلوهای رنگین و باشکوه «بعد از باران»، «در سنگر»، «راهنمای انقلابی» و غیره با رنگهای گرمِ سرخ و زرد، التهاب آتشین آن روزها را نشان میدهد. درحالی‌که اسکیس‌ها و تابلوهای «روز اول مدرسه» با کودکان بسته‌بندی شده، و «هر دو جهت پیروز» با قربانیان متقابل ایران و عراق و «استکبار» با حمله لاشخورهای جنگ‌افروز به غنايم سرزمین؛ رنگهای سرد و مرده و خاکستری، فضای افسرده و غمگین دوره جنگ هشت ساله را تداعی می‌کند. در این نقاشی‌ها حبیب‌پور از طبیعت‌گرایی فاصله‌ی بیشتری می‌گیرد و گاه برای تأکید بیشتر بر مفهوم و ایده‌ی خود، انسان‌ها را به شیوه‌ای انتزاعی و نمادین به شکل جعبه‌ها یا تابوت‌های هندسی، ترسیم می‌کند. مجموعه‌ی نقاشی‌های خاکستری «روز اول مدرسه»، نه‌تنها نشان دهنده‌ی تغییر در رنگ و فرم و حس و حال نقاشی، بلکه گویای چرخش دردناک در جامعه‌ای است که از سر‌زندگی و شور و گرمای سا‌ل‌های اول انقلاب دور شده و هنوز به یک دهه نرسیده در سرما و بی‌رنگی و خشکی و بیگانگی انسان‌ها فرو رفته است. در همین دوره مجموعه‌ی نقاشی‌های «شب عید» با تنوع‌های رنگی سرد و گرم، وجه دیگری از تداوم زندگی و گرامیداشت آیین نوروز را در سخت‌ترین لحظات جنگ و زندگی مردم نشان میدهد. در جریان این تحول بیرونی و درونی، تأکید بر مفهوم و ایده‌ی اصلی، با اغراق و ساده‌سازی هندسی در شکل برجسته‌تر میشود.
اما این دوران خاکستری و اندوهزا برای نقاشِ سرسخت و امیدوار خرد‌کننده نبود و او بسیار زود به رنگهای گرم و درخشان و نقاشی‌های پر از جزییات رنگین بازگشت و نگاهش به سوی زندگی، صلح، موسیقی و شادی چرخید. نقاشی‌های پرحرکتی مانند «آذربایجان» و «در دو جهت» در تداوم سنت واقعگرایی اجتماعیِ آرمانی و همبستگی و مقاومت انسان‌ها در برابر سرکوب و میلیتاریسم محصول این دوره است.
در بلندای روزی به اندازه‌ی یک قرن، و در فضایی که رسوبات فرهنگی رایج با پیروی از سیاست‌های هنری جهان غرب هر انچه به صراحت بوی پیام و تعهد و نقد اجتماعی و عدالتخواهی میدهد زیر انگ‌های کلیشه‌ای «تصویرسازی» یا «هنر مبتذل رئالیسم سوسیالیستی» طرد می‌کند، حبیب‌پور دور می‌نشیند و با استمرار و تجربه، علاقه‌ی عمیق خود را به هنر واقع‌گرای اجتماعی با دفرماسیون کوبیستی، گرافیسم، هجو و کاریکاتور ترکیب می‌کند. آزادی خلاقیت او در روند ساختن زبانی خاص و تازه، تا مرز ترکیب همه‌ی این گرایش‌ها پیش می‌رود بی‌آن‌که هرگز از دغدغه‌ی اصلی خود، یعنی آفریدن تصویر «سرگذشت اجتماع» دست بکشد. گمان می‌کنم درک عمیق و درونی حبیب‌پور از «رئالیسم سوسیالیستی» باعث شد که او حتی سال‌ها پس از بازگشت از شوروی، دست به همان تحول و نو‌آوری در شکل و زبان کار خود بزند که برخی نقاشان طراز اول شوروی در دردهه‌های متاخر نظام شوروی تجربه کردند. او نیز مانند طاهر سالاحف، ویکتور پوپکف، پیوتر اوسوفسکی، گئورگی نیسکی از طبیعت‌گرایی فاصله گرفت ومانند آنان به مرحله‌ی «نئورئالیسم» و «سبک سخت یا قاطع»۲ روی آورد. البته این تحول هم در هنر شوروی وهم در کار حبیب‌پور، ادامه‌ی سنت قرن نوزدهمی «سیاران» و کار هنرمندان برجسته‌ی دهه‌‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ چون آرکادی پلاستف، پتروف ود‌کین، دِینِکا و گیلی کورژف بود. حبیب‌پور نیزمانند آن‌ها، ساختن زبانی تازه، صریح و با قدرت برای بیان موضوعات و محتواهای وسیع و پیچیده آستانه انقلاب را ضروری می‌دید. اما برخلاف بسیاری هنرمندان این دوره در ایران و جهان، درگیری با زبان تازه، هرگز محتوا و مفاهیم انسانی و مترقی آثار او را کمرنگ و زایل نکرد.
در دههی نود، اندیشه و احساس حبیب‌پوردر نقاشی‌های پر از جزییات رنگین و ریتمیک و هندسی شکل می‌گیرد. طراحی در خط‌های پهن و سیاه خود‌نمایی می‌کند و فرم‌های مشخص و ریتم‌های مکرر در نقاشی‌هایی مانند «رژه» و «ژنرال‌ها» مفهوم و ایده را نه تنها در موضوع بلکه بیشتر در شکل و زبان کار منتقل می‌کند. در این دوره منظره‌ها نیز به سمت انتزاع هندسی می‌گروند. همچنان که «دورنمای ساوالان» و «تخت سلیمان» در اشکال بزرگ تخت و پرنور یا منظره‌ی خیالی و منظم باغ ایرانی در ستون‌ها و سروهای بلند سایه فکن بر آب «چهار باغ اصفهان» دیده می‌شوند.
محتوای نقاشی‌های حبیب‌پور همواره گرد کار و زندگی مردم می‌چرخد و رو به عدالت و انسانیت، هنر و فرهنگ، صلح و زیبایی پیش می‌رود. او بی‌اعتنا به سلطه‌ی جوّ هنری دوره‌های اخیر و در دورانی که اکثر آثار هنری به انبوه درهمی از اجناس به ظاهر متنوع و «خاص» تبدیل شده و در قفسه‌‌ی کالاهای خوش فروش و بازاری نشسته‌اند، با صداقت و شجاعت آنطور که خود می‌خواست و دوست داشت نقاشی کرده است. بسیاری از نمونه‌های هنرهفتاد‌ساله‌ی او به ویژه کارهای دههی پنجاه و دوره‌ی انقلاب او شایسته‌ی نگهداری در موزه‌ی هنرهای معاصر است. افسوس که بعد از نزدیک به نیم قرن پس از انقلاب، ما هنوز موزه‌ی هنرهای معاصری به معنای واقعی نداریم تا آثار هنری برآمده از لحظات تاریخ معاصر خود را به نسل‌های آینده بسپاریم.
اما هر چه بود و هر چه هست… پرویز حبیب پور همچون نی‌زنی است که هنوز و همچنان به قول نیما « دائم می‌نوازد نی در این دنیای ابراندود / راه خود را دارد اندر پیش…»
پی‌نوشت:
۱-http://ir.mondediplo.com
۲- برای مطالعه تاریخ مختصر نقاشی روسیه و شوروی به بخش «کتاب‌ها» در سایت لوموند دیپلوی فارسی رجوع کنید:
نگاهی به نقاشی روسیه از کهن تا کنون (پنج قسمت، ترجمه و تالیف: ث. امیرابراهیمی)، بخش دوم «هنر آکادمیک و
جنبش سیاران» بخش چهارم از هنر روسیه و شوروی «تولد و استقراررئالیسم سوسیالیسم».
فرم و لیست دیدگاه
۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی وجود ندارد.