آن کارسون (Anne Carson، زاده‌ی ۱۹۵۰، کانادا) شاعر، جستارنویس، مترجم و پژوهشگر ادبیات کلاسیک و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات ۲۰۲۶ است. متن «درنگ» (Hesitation) تلخیص سخنرانی‌ای از او در سال ۲۰۲۳، در موزه‌ی ملی پرادوی مادرید است که با تأمل بر نقاشی سگِ فرانسیسکو گویا، به موضوعاتی چون دیدن، ادراک، آگاهی و محدودیت‌های شناخت می‌پردازد.
این سخنرانی درباره‌ی «درنگ کردن» است. البته مسیر این سخنرانی، برخلاف انتظار، مستقیم و سرراست نیست. در عوض، پیشنهاد می‌کنم لحظه‌ای به سگی بیندیشیم که نقاش اسپانیایی، گویا، در حدود سال ۱۸۱۹ آن را به تصویر کشیده است. منظورم از اندیشیدن به این سگ، چیزی فراتر از تماشای معمولی است. نوعی توجه وجود دارد که شاعر آلمانی، ریلکه، آن را Einsehen یا «از درون دیدن» می‌نامد و خود برای تیزترکردن نگاهش آن را تمرین می‌کرد. او در نامه‌ای در سال ۱۹۱۴ این شیوه را چنین توصیف می‌کند:
«… می‌توانی تصور کنی که «از درون دیدنِ» یک سگ، مثلاً وقتی از کنارش می‌گذری، چه تجربه‌ی شگفت‌انگیزی است؟ … و منظورم از «از درون‌دیدن»، نگاه‌کردن از میان آن نیست؛ کاری که صرفاً نوعی تمرین ذهنیِ انسانی است و به تو امکان می‌دهد بلافاصله از آن سوی سگ بیرون بیایی. … منظورم این است که خودت را دقیقاً به مرکز وجود سگ راه بدهی؛ به نقطه‌ای که از آن‌جا سگ‌بودنِ او آغاز می‌شود؛ به جایی در وجودش که گویی خداوند، پس از آفرینش سگ، لحظه‌ای در آن نشسته تا او را از نزدیک بررسی کند… و بگوید که نیکوست…»
(ریلکه، نامه به ماتا فون هاتینگبرگ، ۱۷ فوریه‌ی ۱۹۱۴)
با خودم فکر می‌کنم آیا می‌توانیم راهی به این جایگاه پیدا کنیم و سگِ گویا را از درون ببینیم؟ گمان می‌کنم در آن‌جا با نوعی درنگ و تردید روبه‌رو شویم. اگر من جای خدا بودم، از خودم می‌پرسیدم چرا چنین است. سگِ گویا کجا، چگونه و به چه دلیل درنگ کرده است؟
در روزهای آغازین همه‌گیری، در آن روزهایی که هیچ طرح و برنامه‌ای در کار نبود، برای کارکردن مشکل داشتم؛ […] تا اینکه C هدیه‌ای به من داد: میزی تازه برای اتاق کارم. […] وقتی با میز تازه‌ام تنها ماندم، صندلی‌ای روبه‌رویش گذاشتم. بعد صندلی را جابه‌جا کردم. دوباره جابه‌جایش کردم. هیچ‌کدام از جایگاه‌ها درست به نظر نمی‌رسید. میز گرد، مثل کولاک برف، نه سمتِ جلویی مشخصی دارد و نه جهت‌گیری آشکاری. بااین‌حال نشستم؛ با این احساس که انگار دارم از لبه‌ی اتاق سقوط می‌کنم. بعد دسته‌ای از کارهایم را مقابلم گذاشتم. چند دسته‌ی دیگر را هم در نقاط مختلف پیرامون میز چیدم. یکی از مزیت‌هایی که برای میز گرد برشمرده بودند همین بود: می‌توانی هم‌زمان روی چند کار مختلف کار کنی! اما همه‌ی آن دسته‌ها نامرتب و نادرست به نظر می‌رسیدند. همه را جمع کردم و به صورت یک دسته، مقابلم گذاشتم. این هم ناممکن بود. حالا بی‌نظمی به درون ذهنم منتقل شده بود و دیگر نمی‌توانستم هیچ نقطه‌ای را برای شروع کار پیدا کنم. دسته‌ی کاغذها هر لحظه در آستانه‌ی فروریختن بود. از اتاق بیرون رفتم.
با خودم فکر می‌کنم آیا حیوانات هم نگران سقوط از لبه‌ی چیزها می‌شوند؟ اصلاً لبه‌ها را می‌بینند؟ آیا آن‌ها هم لبه را به‌مثابه‌ی لبه تشخیص می‌دهند؟ آیا سگِ نقاشی گویا به همین لبه خیره شده یا در جست‌وجوی آن است، وقتی به فضای زرد و خالی و بی‌کرانه‌ی آسمان بالای سرش چشم دوخته است؟
در همین لحظه به ذهنم رسید که آن فضای زردِ خالی و گسترده‌ی گویا چیزی از جهان پیشاسقراطی‌ها در خود دارد. پیشاسقراطیان فیلسوفان دوران باستان بودند که می‌کوشیدند دریابند جهان از چه ماده‌ی واحدی ساخته شده است. یکی می‌گفت آب، دیگری آتش و سومی هوا؛ اما آناکسیماندروس، متفکر مکتب ملطی، ماده‌ی بنیادین و نخستین جهان را چیزی می‌دانست که آن را «تو آپایرون» (to apeiron) می‌نامید؛ واژه‌ای به معنای «نامحدود» یا «بی‌کران». چیزی که هیچ لبه‌ای ندارد.
در سال ۱۷۹۲، گویا به دلایلی که متخصصان درباره‌ی آن اتفاق‌نظر ندارند، ناگهان و به‌شدت ناشنوا شد. بااین‌حال به کارش ادامه داد و به برجسته‌ترین نقاش دربار زمان خود تبدیل شد. سپس در سال ۱۸۱۹ به خانه‌ای در حاشیه‌ی مادرید نقل مکان کرد که «کینتا دل سوردو» نام داشت؛ یعنی خانه‌ی مرد ناشنوا. او در این خانه چهارده نقاشی خلق کرد. این آثار را «نقاشی‌های سیاه» می‌نامند؛ شاید به این دلیل که در آن‌ها از رنگ‌دانه‌ی سیاه فراوان استفاده شده، شاید چون موضوع برخی از آن‌ها هولناک است، یا شاید به این دلیل که گویا در آن دوره از افسردگی رنج می‌برد.
سگی که موضوع تأمل ماست، یکی از سوژه‌های همین مجموعه‌ی نقاشی‌های سیاه است. گویا این آثار را، به دلایلی که فقط خودش می‌دانست، مستقیماً روی دیوارهای خانه نقاشی کرده بود؛ نه روی بوم. و باز هم به دلایلی که فقط خودش می‌دانست، آن‌ها را روی نقاشی‌های دیواری دیگری کشیده بود که از قبل وجود داشتند. وقتی در سال ۱۸۲۳ خانه را ترک کرد، نقاشی‌ها همچنان روی دیوارها باقی مانده بودند.
در همان زمان، مالکیت خانه به نوه‌ی گویا منتقل شد. او خانه را به یک بانکدار فرانسوی فروخت. بانکدار دستور داد نقاشی‌های سیاه را از دیوارها جدا کنند تا آن‌ها را بفروشد؛ اما سرانجام به‌جای فروش، آثار را به دولت اسپانیا اهدا کرد و دولت نیز آن‌ها را به موزه‌ی پرادو سپرد. پیش از جداکردن نقاشی‌ها از دیوارها، از آن‌ها عکس‌برداری شده بود. در جریان جداکردن نقاشی‌ها از دیوار و عکس‌برداری از آن‌ها، آثار دیگری نیز در زیر نقاشی‌های سیاه آشکار شدند؛ صحنه‌هایی شاد و روستایی با رنگ‌های روشن. ظاهراً گویا میان خلق این دو لایه از آثار دچار «درنگ» جدی شده یا تغییر حال‌وهوایی (mood) را از سر گذرانده بود. آدم از خود می‌پرسد چرا؟ آیا حوصله‌اش سر رفته بود؟ از جایگاه و نقش خود در دنیای هنر دل‌زده شده بود؟ دیگر نمی‌خواست برای خرید بوم پول خرج کند؟ یا از جهان پس از ناپلئون، با جنگ‌های بی‌پایانش، و شاید حتی از خود ناپلئون به ستوه آمده بود؟
حالا به موجودی بازگردیم که بحث را با او آغاز کردیم: سگِ گویا.
این نقاشی که روی دیوار خانه‌ی گویا کشیده شده بود، عنوانی نداشت. ممکن است اینجا و آن‌جا آن را با عنوان «سگ در حال غرق‌شدن» ببینید، اما این نام‌گذاری ساخته‌ی کسی است که می‌خواسته روایتی تراژیک برای سگ بسازد. واضحاً هیچ آبی در نقاشی وجود ندارد و سگ هم نه پریشان به نظر می‌رسد و نه درمانده؛ چه رسد به اینکه در حال غرق‌شدن باشد. او صرفاً موجودی است که با دقت به چیزی توجه کرده است. سگ در همان لحظه‌ی «درنگ» گرفتار شده؛ لحظه‌ای که متوجه چیزی می‌شود که از افق در حال پدیدارشدن است. می‌توان گفت همین لحظه، غالب روز یک هنرمند را هم شکل می‌دهد: توجه کردن.
اما باید محتاطانه به آنچه مورد توجه هنرمند است، توجه کرد. وقتی پژوهش درباره‌ی بخش‌های مختلف این سخنرانی را آغاز کردم، چندین کتاب و وب‌سایت‌های بی‌شماری را که تصویری از نقاشی سگ داشتند، بررسی کردم. بازتولیدهای نقاشی از نظر اندازه و کیفیت متفاوت‌اند، اما همان‌طور که انتظار می‌رود، کم‌وبیش همگی یک‌جورند؛ تا اینکه یک روز ایمیلی از یکی از متخصصان آثار گویا در موزه‌ی پرادو دریافت کردم که پیش‌تر با او مکاتبه داشتم. در آن ایمیل نسخه‌ای از نقاشی سگ را دیدم که جزئیاتی کاملاً تازه داشت: ناگهان دو پرنده در قسمت بالایی و سمت راست تصویر، در ارتفاعی زیاد، در حال پرواز بودند.
این پرنده‌ها از کجا آمده بودند؟ چه کسی آن‌ها را نقاشی کرده بود؟ چرا من پیش از آن هرگز متوجه حضورشان نشده بودم؟ مکاتبات بیشتر با متخصص پرادو، اطلاعات تازه‌ای درباره‌ی تاریخچه‌ی مسئله‌ساز این پرنده‌ها و سگ در اختیارم گذاشت.
به یاد دارید که گویا در سال ۱۸۲۳ خانه‌ی مرد ناشنوا را ترک کرد و خانه بعدها به یک مجموعه‌دار فروخته شد؛ کسی که در سال ۱۸۷۴ دستور داد نقاشی‌ها را از دیوارها جدا کنند. اما پیش از این کار، در سال ۱۸۷۰، از تمام نقاشی‌ها عکس گرفته شده بود. متخصص پرادو درباره‌ی این موضوع چنین توضیح داده بود:
«پرنده‌های در حال پرواز فقط در عکس‌هایی دیده می‌شوند که زمانی گرفته شده‌اند که نقاشی‌ها هنوز روی دیوارهای «کینتا دل سوردو» بودند. نظریه‌های متعددی درباره‌ی آن‌ها وجود دارد، اما هیچ‌کدام قابل‌اعتماد نیستند. برخی متخصصان معتقدند مرمتگری که مسئول انتقال نقاشی‌ها به بوم بوده، بخش‌هایی از اثر گویا را دست‌کاری و بازسازی کرده است. برخی دیگر فکر می‌کنند آنچه به شکل پرنده دیده می‌شود، ترک‌های دیوار یا نوعی خطای دید است. اما واقعیت این است که امروزه هیچ اثری از این دو پرنده در نقاشی اصلی باقی نمانده است.»
بنابراین، اگر عکسی که در آن هم سگ و هم پرنده‌ها دیده می‌شوند متعلق به سال ۱۸۷۰ باشد و گویا در سال ۱۸۲۳ خانه را ترک کرده باشد، به احتمال زیاد آنچه گویا نقاشی کرده، سگی بوده که متوجه دو پرنده در حال پرواز در ارتفاعی زیاد در آسمان شده است؛ نه سگی که به فضای زردرنگ، گسترده و رازآلودی خیره شده باشد.
اعتراف می‌کنم که از این نتیجه‌گیری ناامید شدم. دلم می‌خواست نقاشی تصویری از خودِ گم‌گشته‌ی پست‌مدرنم به من بدهد. می‌خواستم سگ تجربه‌ای عمیق، جدی و غریب از بی‌کرانگیِ آناکسیماندروسی داشته باشد. اما گویا موجودی را به تصویر کشیده بود که به بالا خیره شده؛ شاید با ولع، به چیزی که می‌توانست شامش باشد.
حتی حالا هم از اینکه این پرنده‌ها تا چه اندازه تصویر را تغییر می‌دهند، شگفت‌زده می‌شوم. می‌دانم که چنین چیزی ممکن نیست، اما انگار چشم‌های سگ واقعاً به سمت بالا می‌چرخند تا پرنده‌هایی را که در حال پروازند دنبال کنند. وقتی پرنده‌ها در تصویر نیستند، نگاه سگ مستقیم به سوی گشودگیِ بی‌کران است. در این حالت، دیدن به «از درون دیدن» تبدیل می‌شود.
و سرانجام، یک «درنگ» دیگر: روزی هنگام تأمل در نقاشی گویا، بی‌هدف با خودم فکر کردم شاید این نقاشی، تصویر سگی ناشنوا باشد که به پرنده‌هایی خیره شده است که صدایشان را نمی‌شنود. این تصور بسیار نامحتمل و بی‌فایده، جای خود را به تصور دیگری داد که اندکی محتمل‌تر، اما همچنان بی‌فایده بود: شاید سگ به پرنده‌هایی نگاه می‌کند که ما صدایشان را نمی‌شنویم؛ چراکه قدرت شنوایی سگ تقریباً چهار برابر انسان است و به‌ویژه در دریافت صداهایی با بسامد بالا حساسیت زیادی دارد؛ درست مثل صدای پرندگان.
البته همه‌ی نقاشی‌ها خاموش‌اند. بااین‌حال، ممکن است نقاشی بخواهد صدایی را به تصویر بکشد. گویا ظاهراً در یکی از نقاشی‌های پیشین خود چنین کاری کرده است؛ اثری که احتمالاً آن را دیده‌اید و «سوم مه ۱۸۰۸» نام دارد. در این نقاشی، گروهی از سربازان جوخه‌ی آتش تفنگ‌هایشان را به سوی مردی با پیراهن سفید نشانه رفته‌اند و شلیک می‌کنند. وقتی به این نقاشی نگاه می‌کنید، تقریباً می‌توانید صدای تفنگ‌ها را بشنوید.
گویا به این «تقریباً» دسترسی نداشت. ناشنوایی برای او استعاره نبود. آیا ممکن است او خواسته باشد صدایی را به تصویر بکشد که من و شما هم قادر به شنیدنش نیستیم و از این طریق، خلأیی را نشان دهد که پیرامون آن گشوده می‌شود؟ یا دست‌کم ما را به فکرکردن درباره‌ی این موضوع وادارد که چگونه به یکدیگر گوش می‌دهیم یا در برابر یکدیگر ناشنوا می‌مانیم؛ با وجود تفاوت‌های بسیاری که ما را از هم جدا می‌کنند: تفاوت در گونه، آگاهی، توجه و جبران.
شاید در مواجهه با چنین تفاوت‌هایی، بد نباشد که صرفاً «درنگ» کنیم.
در پایان، نادانی قرار دارد. و جالب اینکه واژه‌ی انگلیسی ignorance، به‌طور اتفاقی، از فعل لاتین ignoscere گرفته شده است؛ اما ignoscere در زبان لاتین به معنای «ندانستن» نیست، بلکه به معنای «بخشیدن» است.
فرم و لیست دیدگاه
۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی وجود ندارد.