>> شماره 33

گزیده‌ای از شرق‌شناسی / ادوارد سعید / مجید اخگر

مقاله‌ی «گزیده‌ای از شرق‌شناسی» به قلم ادوارد سعید است. مجید اخگر بخش هایی از نظریات ادوارد سعید در حوزه شرق شناسی و نقد پسااستعماری را تبیین می‌کند.

در گزیده ای از شرق شناسی اثرِ ادوارد سعید، نویسنده با بیانِ اینکه «انسانها سازنده تاریخ خویش هستند و آنچه قادر به دانستنِ آنند. همان چیزی است که خود ساخته اند». به بررسیِ نحوه پیدایشِ مفاهیمی چون شرق و غرب می پردازد.

اما مفهومِ «شرق» نمی تواند اساسأ ایده یا مخلوقی بدونِ وجودِ هرگونه قرینه در واقعیت باشد. پس می بایست تاریخ ها و فرهنگ ها را با توجه به پیکربندی های قدرتِ آنها مطالعه کرد. رابطه میان غرب و شرق، رابطه ای مبتنی بر قدرت و سلطه است.

ادوارد سعید با یه کار گیریِ عبارتِ «شرق شناختی شده» تلاش می کند مسائل مرتبط به شرق را روشن سازد. او می گوید: « شرق شناسی به عنوانِ نشانه ای از قدرتِ اروپایی-آمریکایی بر شرق مفیدتر است. تا به عنوانِ گفتمانی صدقی درباره شرق». در ادامه، به مبحثِ تمایز میانِ دانشِ محض و دانشِ سیاسی و ناگزیر بودنِ نوعی در آمیختگیِ آگاهانه یا غیرِ آگاهانه پرداخته می شود.

چه نوع انرژی های فکری، زیبایی شناختی، پژوهشی و فرهنگی در ایجادِ سنتِ امپریالیستی ای چون شرق شناسی نقش داشته اند؟

چيزى كه به نظر مي رسد بيشترين نفوذ را در شرق شناسى داشته است. نوعى حسِ مواجهه و رودررويىِ مداوم است كه غربى ها در برخورد با شرق احساس مى كنند.

به اعتقادِ نويسنده، شرقى كه در شرق شناسى ظاهر مى شود نظامى از بازنمايى هاست كه در چارچوبِ مجموعه نيروهايى قرار گرفته است كه شرق را به حوزه دانش، آموزش، و بعدها، امپراطورىِ غرب وارد كردند. و اين خصيصه سياسى به اين دليل است كه شرق شناسى خود محصول برخى نيروها و فعاليت هاى سياسى بود. اما شرق شناسى صرفا آموزه اى آشكار درباره شرق نيست كه در هر زمانِ واحد در غرب وجود داشته باشد. بلكه مى توان گفت يك سنتِ آكادميکِ با نفوذ و همچنين حوزه اى از علايق است كه به وسيله اجتماعاتِ مردم به گونه هاى مختلف شكل گرفته است.

به عبارتى، عدمِ توازن ميانِ شرق و غرب نتيجه الگوهاى تاريخىِ در حالِ تغيير و چرخشِ قدرت هاى سياسى است.

تا جايى كه در اوايلِ قرن نوزدهم ميبينيم كه ديدگاه هاى مربوط به عقب ماندگى و انحطاطِ شرق و نابرابرىِ آن با غرب به سهولت با انديشه هاى مرتبط با مبانىِ زيست شناختى نابرابرى نژادى پيوند مى يافتند.

سوال بنيادى اما اين است كه به چه دلايلى، شرق همواره براى غرب در موضعِ غريبه و همتاى ضعيف، تحتِ نظارت و قيوميت قرار داشت؟

برای مطالعه‌ی بیشتر پیرامون نظریه‌ی شرق شناسی، می‌توانید مقاله‌ی «شرق‌ شناسی و پس از آن» را مطالعه کنید.

برای دریافت مقاله روی گزینه‌ی خرید کلیک کنید. 

برای دیدن تمام مقالات مجید اخگر اینجا را کلیک کنید.

بخشی از مقاله:

من كار خود را با این فرض آغاز كردم كه شرق نوعى داده‌ى طبیعى ساكن نیست. شرق چیزى نیست كه به سادگى آنجا [یعنى بیرون از ما] قرار داشته باشد. همان‌طور كه غرب نیز صرفاً آنجا نیست. باید این ملاحظه‌ى باارزش ویكو را جدى بگیریم كه انسان‌ها سازنده‌ى تاریخ خویش هستند. و آنچه قادر به دانستن آنند همان چیزى است كه خود ساخته‌اند. و این حكم را به حوزه‌ى جغرافیا گسترش دهیم. فضاها، نواحى و بخش‌بندی‌هاى جغرافیایی‌اى چون "شرق" و "غرب" به عنوان ذواتى جغرافیایى و فرهنگى ـ اگر از ذات تاریخى آنها چیزى نگوییم ـ ساخته‌ى انسانند. بنابراین شرق نیز مانند غرب ایده‌اى داراى تاریخ و سنت فكرى، تصویرپردازى و واژگان خویش است. ایده ای كه واقعیت و وجود آن را در غرب و براى غرب پدید آورده است. به این ترتیب این دو ذات جغرافیایى پشتوانه و تا حدى بازتاب‌دهنده‌ى یكدیگرند. ...