>> شماره 14

مارلن دوما؛ نقاشی به مثابه‌ی جن‌زدایی / مریم اطهاری

دشواری پرداختن به مارلن دوما؛

پرداختن به مارلن دوما از بعضی جهات کار دشواری است. شاید مهم‌ترین علت‌اش این باشد که او در بخش عمده‌ای از کارهایش پیکرهایی عریان (و نه برهنه) را به تصویر کشیده است که متاسفانه برخی ناواردان این آثار را سرسری تحت عنوان پورنوگرافی رده‌بندی کرده‌اند. این امر از دو جهت مسئله‌ساز می‌شود: یکی عدم امکان دسترسی به کارهای او حتی از طریق کتاب، در کتابخانه‌های هنری و دانشگاه‌های‌مان، و دوم پیچیدگی و گنگ‌ماندن این سری کارهای دوما در بستر فرهنگی امروز ما از طرفی، در یک جستجوی سردستی در اینترنت، با چند صد صفحه‌ای مواجه می‌شویم که قریب به اتفاق آن‌ها از منظر توصیفی-و نه تحلیلی به آثار او پرداخته‌اند و در خود این توصیف‌ها هم هوچی‌گری بیداد می‌کند.

این نوشته ها، اعم از جفت‌وجور ژورنالیستی گفته‌های خود دوما:

"من زن هرزه‌ای هستم، برای همین نقاشی می کنم!" تا ملاحظاتی نظیر "در نظر دوما هیچ چیز مقدس نیست، سری نقاشی‌های کودکان دوما، خصلت انگل‌وار توله آدم را برجسته‌تر می‌کنند... "و... برای ما ذهنیتی به‌وجود می‌آورند که وقتی به تصاویری که سهل‌انگارانه در این سایت‌ها کنار هم قرار داده شده‌اند نگاه می‌کنیم، دیگر نمی‌توانیم "آزادانه دیدن" کارهای او را تجربه کنیم. ملغمه این تصاویر و نوشته‌ها برای بعضی دهن‌پرکن و جذاب و برای بعضی دیگر منزجرکننده است. به این ترتیب عمده واکنش‌ها نسبت به کارهای او یا به شکل "به! به!" است یا "اَه! اَه!".

قیمت کارهای دوما

کارول کینو، در نیویورک تایمز ۲۷ مارس ۲۰۰۵، مقاله جالبی در نقد و کنکاش دلايل قیمت‌های سرسام‌آور کارهای دوما در حراج‌های آثار هنری نوشته است. وی پس از مرور سیر صعودی قیمت کارهای او ، که از سال ۲۰۰۲ که به زور چندتایی از کارهایش ۵۰۰۰۰ دلار فروش رفتند تا امسال که در حراج کریستی یکی از کارهای سال ۱۹۸۷ او، "معلم"، به قیمت حیرت‌انگیز سه میلیون و سیصد و چهل هزاردلار به‌فروش رفت و دوما را رکورددار بالاترین قیمت آثار بانوی هنرمند در قید حیات ساخت، توجه خواننده را به نکاتی چند جلب می‌کند:

"رشد ناگهانی قیمت، صرف‌نظر از زد و بندهای داغ بازار هنر، ناظر بر مورد تقاضا بودن آن قسم کار، در عرصه هنر روز است. نخست آنکه سرکار خانم نقاشی‌هایی می‌کشد که به قول خبره‌های حراج‌های هنری "آپارتمانی" هستند. کارهای او تصویرسازی سطح بالا را با فرهنگ عامیانه در هم آمیخته است و در ضمن شاسی‌های داغ و پرطرفدار روز را هم انگولک می‌کند، از سیاست و جنسیت و زن بگیر تا تبعیض نژادی و... موضوع همه‌گیر کارهای او در دوپهلویی عنصر تصویری، طرح و ترسیم می‌شود که این خود از اصلی‌ترین و حادترین محورهای بحث دور حاضر است..."

کینو پس از تصریح این که حتی یک شاهی از این پول‌ها به جیب دوما نمی‌رود، و مروری بر سیر آثار او به نقل گفته خود دوما می‌پردازد: "این قضيه هیچ تغییری در نگرش من نسبت به مسائل کارم ایجاد نمی‌کند. من هنوز درگیر همان معضل همیشگی‌ام هستم: کشیدن نقاشی‌ای که گذر زمان را تاب بیاورد و سرپا بماند." و سپس با لحنی مهربان‌تر ما را به دوباره‌دیدن کارهای دوما تشویق می‌کند.

***

دیدگاه نویسنده

در نوشته‌ای که پیش‌رو دارید. دچار این توهم نبوده‌ام که قادرم تصویر تمام و کمالی از دوما به‌دست دهم. تمام سعی‌ام این بوده که خواننده را با "لحن دوما" آشنا کنم. (آن هم به یاری خود او): دوما نوشتن را دوست دارد. برای کاتالوگ نمایشگاه‌هایش همیشه با ظرافت و تأمل متنی را آماده می‌کند. متن کوتاهی که بیشتر به شعر مانند است. بی‌شک این قطعات بهترین راهنما در شناخت او و نقاشی‌اش هستند. کوشیده‌ام با استناد به همین‌ها و نیز گوشه‌هایی از گفتارش در بعضی مصاحبه‌ها، پیش بروم. بیشتر دلم می‌خواست در این چند صفحه مجالی فراهم شود که خواننده در کنار کارهایی که از او می‌بیند، متون انتخابی‌اش را نیز در موردشان بخواند تا همان لحن بی‌تکلف و بی‌ریا را در کارها، خود به نظاره بنشیند.

زنان و نقاشی، ۱۹۹۳؛

"من نقاشی می‌کنم چون دختری روستایی‌ام.

(دختران باهوش و با استعداد شهری نقاشی نمی کنند.)

در مزرعه کشت انگور و شراب‌گیری، در آفریقای جنوبی بزرگ شدم.

وقتی بچه بودم روی پاکت سیگار مهمانان مذکر پدر و مادرم، دخترهایی می‌کشیدم که مایوهای دوتکه به‌تن داشتند. حالا خودم یک مادرم و جای دیگری زندگی می‌کنم که مرا خیلی به یاد یک مزرعه می‌اندازد-آمستردام. (برای نقاش‌ها، جای خوبی است.)

بیایید، سری به این‌جا بزنید و به آن فکر کنید، من هنوز با همان قسم تصاویر سرم را گرم می‌کنم، با همان تصورات. نقاشی می‌کشم چون زنی مذهبی‌ام."

مقالات دیگر پیرامون مارلن دوما:

اندام بی‌باک، گفت‌وگوی رابرت اینرایت با مارلن دوما

«جهان‌گرایی، چند فرهنگی» گفت‌وگوی مارلن دوما با گوین یانتس

برای دریافت مقاله روی گزینه‌ی خرید کلیک کنید.