نقاشی‌های قهوه‌خانه / سیری جذاب و دلنشین در عالم روایات خونین و دردناک مذهبی، حماسه‌ها و افسانه‌ها

دوشنبه شب از آن فرصت‌های جالب بود برای دیدار یک مجموعه نفیس دیدنی، حیرت‌کردنی، جذاب و چشم‌گیر از نقاشی‌های قهوه‌خانه که از کلکسیون آقای ابوالبشر و خانم منیر فرمانفرمائیان، امانت گرفته شده بود و آن هم در قلب یک دم و دستگاه خارجی (انجمن آمریکائی‌ها).

مصیبت شب اولی همچنان گریبان‌گیر بود، و «خودنمائی»های مهوع و ژست گرفتن‌های آبدوغ‌خیاری «مدرن» برای همدیگر و قر و قمبیله رفتن‌ها و بعد «ران‌های زیر مینی‌ژوپ» که فی‌الواقع برای جماعتی دیدنی‌تر از «تابلو»ها مینمود (ظاهراً در همان چند ساعت).

در سالن نمایشگاه ابتکار جالبی زده بودند بابت قهوه‌خانه و دم دستگاه آن‌چنانی و بعد «نقال» که اکثراً بحرفش گوش نمیدادند. و او زور بیخود میزد که این حضرات اهلش نبودند که بماند...

تابلوها بعضاً کهنه بود و چندتائی تازه... و آن‌ها که بهتر مینمودند، چندتائی بود از وقایع عاشورا با زمینه‌ای از یک رنگ زرد غم‌انگیز. گله بگله. پی‌جوئی حوادث از اول تا آخر و چه پرمعنی وقتی جماعت دنبال مسلم بن عقیلند و دست یاری برای درهم کوبیدن ظلم... و طرف سر بسجده میگذارد، همه جماعت فراری و «مسلم» انگشت بدهان در حکایت این مردم.

بمناسبت این نمایشگاه دفترچه‌ای هم حاوی تابلوها با مقدمه‌ای از نویسنده و منتقد هنری «کریم امامی» بدستمان دادند که برای آگاهی بیشتر قسمت‌هائی از آن را نقل میکنیم و امیدواریم که سایر کسانی که کلکسیونی دارند ـ به امانت ـ چنین ضیافت بدیعی را برای چشمها، فراهم آورند. «پ»

 

  • «نقاشی عامیانه» عنوان دیگری است مناسب این نوع آثار. اما حیطه زمانی و مکانی این عنوان بناچار وسیعتر از محدوده‌ی «تابلوهائی است به قطع نسبتاًبزرگ که سه قرن اخیر و مخصوصاًدر دوران قاجار برای نمایش در قهوه‌خانه‌ها و پاتوقها ترسیم میشد و اغلب پرهیجان‌ترین صحنه‌ی وقایع معروف مذهبی و حماسی را مجسم میکرد. «این‌جور پرده‌ها قسمتی از قلمرو «نقاشی عامیانه» را پر میکنند و نه همه‌ی آن را بنابراین فعلاً میگوئیم «نقاشی قهوه‌خانه».
  • به گمان من نقاشی کهن ایران به جای آنکه کاملاًعینی باشد به وضع خاصی ذهنی است ـ و نه چندان متأثر از ذهنیات شخصی نقاش به شیوه‌ی «درون بینی» مرسوم امروز بلکه بیشتر متأثر از یک سلسله الگوهای «ذهنی عینی» ملی در جهت کمال مطلوب.
  • امروز که ما از دهه‌ی هفتم قرن بیستم به پرده‌های این نمایشگاه مینگریم فاصله‌ای عظیم بین آزادی و نوجوئی هنرمند امروز و قید و بندهای نقاشان قهوه‌خانه می‌بینیم. فاصله زیاد مینماید ولی فاصله‌ی زمانی واقعاًزیاد نیست ـ بیشتر پرده‌ها حتی پنجاه ساله هم نیستند. آن‌چه این فاصله را چند برابر میکند پیوستگی پرده‌ها به سنن کهنی است که امروز در هنگامه‌ی تجدد ایران تدریجاً به بایگانی راکد سپرده میشوند.

کهنه‌ترین پرده چنان پیوندی بنقاشیهای دیواری صفوی و قاجار دارد که فرضیه‌های تأثیرپذیری «نقاشی قهوه‌خانه» را از شیوه‌های نقاشی شرق اروپا یکباره باطل میکند آنچه به یقین در ابتدای کار این پرده‌ها میتوان گفت بوجود آمدن تقاضا برای نقاشی‌هائی بوده است جدا از دیوار و قابل حمل و نقل با موضوع‌های رزمی یا مذهبی نزدیک بذهن عامه‌ی مردم.

  • گسترش قهوه‌خانه‌ها و رونق کار نقالان و ترویج تشیع و به راه افتادن پرده‌داران در دوران صفوی همه از عواملی هستند که بیشک در تکامل اینگونه پرده‌ها مؤثر بوده‌اند، اگر اولین نقاشیهای قهوه‌خانه‌ای را همان استادکارانی کشیده باشند که معمولاًدر و دیوار و سقف خانه‌های اعیانی را تزئین میکرده‌اند پیداست که در سال‌های بعد افزایش حجم کار باعث پدید آمدن گروه خاصی از نقاشان شده است که تخصصشان کشیدن اینگونه پرده و حتی نوع خاصی از آن ـ مثلاً مذهبی‌ـ بوده است. ...

برای دریافت مقاله روی گزینه‌ی خرید کلیک کنید.