شماره 56

عکاسی هنری ایران و پدیده‌ی شهرنشینی / شه‌مال مرتضایی / زانیار بلوری

عکاسی هنری ایران، با تمام تحوّلات و رویدادهایی که به گسترش آن می‌انجامد. به نظر می‌رسد در پیوندی منطقی با روند شهرنشینی و بالاخص دگرگونی‌‌های کلان‌شهرِ تهران باشد. برخی از نظریه‌پردازان معتقدند زندگی در کلان‌شهر با تشدید "حسِّ ‌فردیت" و نیز دگرگونی "مفاهیم هویّتی" همراه است. این نظریات چارچوبی فراهم می‌‌کند تا از خلال آن عکاسی‌ هنری را بررسی و دسته‌بندی شود. و پیوند آن با روند شهرنشینی را به بحث بگذاریم.

برای مطالعه پیرامون عکاسی هنری در ایران مقاله «عکاسی هنری ایران پس از 76» به قلم مهران مهاجر را مطالعه کنید.

بخشی از متن

از ورود عکاسی به ایران تا ابتدای دهه‌ی‌‌ 30 قریب به 100 سال از عمر عکاسی گذشته بود. عکاسی در ابتدا همچون دیگر مظاهر تجدّد بیشتر ابزاری تفنّنی بود در دست شاهان و شاهزادگان قاجار. با انقلاب مشروطه و دایر شدن تدریجی عکاسخانه­‌ها در شهر، عکس و عکاسی جنبه‌­ای مردمی در ثبت و تبلیغ انقلاب یافت. عکاسی، در دوران مدرنیزاسیون رضاشاهی، توسعه‌ی‌‌ آمرانه‌ی او را تبلیغ می­‌کرد و از سوی دیگر با پدیده‌ی نوظهور برگه­‌های شناسایی و نیاز به عکس چهره‌ی افراد بر روی این اوراق، عکاسخانه­‌های بیشتری دایر شد. گسترش عکاسخانه‌ها در کنار ساده‌­تر شدن استفاده از ابزار عکسبرداری، بر سرعت عمومیت یافتن عکاسی در جامعه و رسوخ هرچه بیشتر آن در بین طبقات اجتماعی افزود. 

در سال‌های پس از جنگ جهانی دوّم و با توسعه‌ی روزنامه‌نگاریِ آزاد، عکاسی مطبوعاتی توسعه‌ی شایانی یافت و تصاویر عکاسی در مقیاس وسیع­‌تر و موضوعات متنوّع‌­تری منتشر شد. امّا با تمام اینها نشانه­‌ای از نمایش عکس به عنوان اثر هنری در این صد سال مشاهده نمی­‌شود. تنها در اوایل دهه‌ی سی است که نسل جدیدی از عکاسان با برپایی نمایشگاه‌­های گروهی عکاسی پدید می­‌آیند؛ عکاسانی که سعی می‌‌کردند عکس‌­های‌شان تنها بر پایه‌ی الگوهای مطبوعاتی وعکاسخانه‌ای استوار نباشد. بُروز چنین نمایشگاه­‌هایی را نمی­‌توان صرفاً رویدادهایی از سر اتّفاق قلمداد کرد. موج تجدّدگرایی در دهه‌های پیشین که اینک با ظهور و رشد سریع کلان‌شهر تهران همسو شده بود، عکاسان با ذوق و آماتوری را پدید آورد که عکس‌هایشان را به مثابه‌ی آثاری هنری در نمایشگاه‌ها و مجلات به نمایش می‌گذاشتند.

در طول دهه‌ی سی گرچه با تعدادی نمایشگاه گروهی عکس و انتشار عکس‌ها در برخی مجلات روبرو هستیم، اما نشانی از نمایشگاه‌­های انفرادیِ عکس دیده نمی­‌شود. احمد عالی که به واسطه‌ی پیشینه‌ی کاری خود در نقاشی، با حلقه‌ی فکری و هنری نقاشان جوان آن زمان در ارتباط بود، با برپایی نمایشگاهی از عکس‌هایش در تاریخ آذرماه 1342 در تالار فرهنگ اوّلین نمایشگاه انفرادی را در ایران برگزار کرد. به­‌زودی و تنها یک سال پس از این نمایشگاه، گروهی از جوانان نقاش اقدام به برپایی تالار ایران (قندریز) کردند، تالاری که نقطه‌ی عطفی در برپایی نمایشگاه‌های عکس بود. روندی که در برگزاری نمایشگاه عکاسی در طول دهه‌ی 40 آغاز شده بود، در دهه‌ی 50 نیز ادامه و توسعه یافت و تعداد نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی عکس افزایش پیدا کرد و افراد جدیدی به این حوزه وارد شدند. بیشتر فعالیت­ این عکاسان هنری در تهران و گالری­‌های آن انجام می­‌گرفت و این در حالی بود که شهر تهران دگردیسی و تحوّل بی‌امانی را از سر می‌گذراند. توسعه‌ی اقتصادی ـ اجتماعی سال‌های 1342 تا 1356 تأثیر عمیقی بر جمعیت شهری تهران گذاشت، به­ طوری که جمعیت تهران در این سال‌ها، تقریباً به دو برابر افزایش یافت. توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی که نماد آن برنامه‌ی اصلاحات ارضی بود، از سوی دیگر منجر به کاهش در جمعیت غیر شهری شد. برای مثال جمعیت عشایر به تنها یک درصد از کل جمعیت کشور رسید و این در حالی بود که در دوران قاجار نزدیک به 80 درصد از جمعیت کل کشور را روستاییان و عشایر تشکیل می­‌دادند. در این دوره‌ی کوتاه مدّت تهران به بزرگ‌­ترین محل تمرکز تشکیلات اقتصادی و نیز بزرگ­‌ترین بازار کشور تبدیل شد و از سویی دیگر به دلیل سیر سریع، ناموزون و غیر طبیعی توسعه به کانون و مظهر اصلی بحران اجتماعی و سیاسی ایران و نمونه‌­ای از توسعه‌ی شهرنشینی بی‌­رویه در مقیاس جهانی بدل گشت.

برای دریافت مقاله روی گزینه‌ی خرید کلیک کنید.