>> شماره 36

تهران آزمایشگاه تجدد / آزاده مشایخی / ترجمه: مهدیه کُرد

تهران از ابتداي سدة نوزده ميلادي تا‌كنون پايتخت ايرانِ مدرن بوده و در طول اين زمان تحولات سياسي مهمي را به خود ديده است كه هر يك رَدي از خود برشکل فيزيکي اين شهر و نيز شيوة زندگي شهري در آن برجاي گذاشته‌اند. درطول صد سال گذشته، تهران، از يک روستاي محصور به يک منطقة بي‌کران شهري بدل شده  و تحولات دنباله داري، براساس برنامه‌ريزي‌هاي نوآورانة مدرن، مرتباً چهره و فرهنگ اين شهر را دگرگون كرده و از آن شهري ساخته است كه امروز به عنوان تهران مي‌شناسيم. تغييرات در پايتخت همواره تحت نظارت قدرت حاکم، استبدادي يا انقلابي، صورت گرفته که هر يك تهران را به سمبلي براي نمايش قدرت خود به جهان خارج بدل ساخته اند.

چنانچه سير تحول شيوه هاي بازنمايي و ارتباط آنها با  حوزة قدرت، که از تهران به عنوان ميداني براي محک مدرن‌سازي و يا اسلامي‌سازي استفاده کرده‌است، را از پس هم دنبال كنيم درخواهيم يافت كه تهران از اوايل سدة نوزده ميلادي تا كنون چه چرخش‌هاي بنياديني را تاب آورده است. با بررسي بيشتر مي‌توان رشد و توسعة پايتخت را به چهار مرحله مختلف تقسيم كرد. تهران سنتي(1797تا 1890م/ 1177 تا 1270ش)، تهران پاريسي(1891 تا 1941م / 1270 تا 1320ش)، تهران آمريكايي (1941 تا 1979م / 1320 تا 1357ش) و تهران اسلامي (1979م/ 1357ش تا امروز). اين چهار دوره به چهار وضعيت سياسي  و چهار شيوة بازنمايي متفاوت مرتبط‌اند؛ در واقع مي‌توان گفت چهار تهران مختلف يكي بر روي ديگري متولد شده است. ( تصوير شمارة 1)

هدف اين مقاله، ارائة توصيفي کوتاه از رابطة پيچيدة برنامه ريزي‌هاي اجرايي تهران با مقاصد اجتماعي ـ سياسي پنهان در پس آنهاست، و نيز بررسي تأثيرات هر يك از اين برنامه ها بر شيوة زندگي و فرهنگ شهري. از اين رو مشخصاً بر روي دو دوره از چهار دورة ياد شده، يعني از اوايل سدةنوزده ميلادي تا انقلاب اسلامي، تمركز مي‌کنيم. در اين دو دوره، كه هر يك به شرايط سياسي متفاوتي مربوط مي شوند، دو تهرانِ متفاوت بر روي هم به‌وجود مي‌آيد. گذشته از اين به فضاهاي پرجنب و جوش جديد، مكان هاي جديد و همزمان جامعه جديدي كه هر يك از اين برنامه‌ها ايجاد كرده‌اند خواهيم پرداخت؛ بدون آنكه مقاصد اين برنامه‌ها را داوري كنيم تنها بررسي خواهيم كرد كه هريك چگونه همزمان با توليد فرم‌هاي نوين شهري، شكل جديدي از جامعه شهري را توليد کرده‌اند.

برای دریافت مقاله روی گزینه‌ی خرید کلیک کنید