76

بیماری‌های همه‌‌گیر در متن تخیل هنری

در مقاله‌ی برساختن طاعون، که می‌توان آن را همچون مقدمه‌ای نظری بر مطالب پس از آن تلقی کرد، نویسنده به‌نحوی کمابیش صریح و موجز یکی از روایت‌های ممکن را از نسبت طاعون، یا بیماری‌های همه‌گیر به‌طور عام، با آفرینش هنری طرح می‌کند. برطبق این تلقیِ «برساختی»، بیماری به‌طور فی‌نفسه، همچون شیء فی‌نفسه، دسترس‌ناپذیر بوده و فهم آن جز از طریق «میانجی»ها ناممکن است. بر این اساس، «طاعون»، به‌طور مشخص، سازه‌ای فرهنگی است که به میانجی «تصاویر، روایت‌ها، شعر، گزارش‌های پزشکی و مناقشات الهیاتی» به‌شکل تاریخی برساخته و فهم می‌شود. طاعون به‌عنوان سازه‌ای فرهنگی مقوله‌ای است که برای فهمیده شدن نخست باید به طرق مختلف ساخته، نوشته و ترسیم شده و، هم‌پای آن، قرائت گردد. در مقاله‌ی بعدی این مجموعه، در مقاله‌ای که نویسنده‌ی آن کوشیده است، در قالب مطالعه یا خوانشی شمایل‌شناختی، خاستگاه‌های بصری شمایل‌نگاریِ طاعون را شناسایی و تشریح کند، برخی از مهم‌ترین طرح‌واره‌های بصری‌ای که در طول تاریخ در نقاشی‌ها و ترسیمات مرتبط با طاعون ظاهر شده‌اند، یا منبع الهام آن نقاشی‌ها و ترسیمات بوده‌اند، واکاوی می‌شوند؛ و چنان‌که خورند هرگونه مطالعه‌ی شمایل‌شناختی است، در ضمن آن واکاوی، معانی مختلف نقش‌مایه‌ها و طرح‌واره‌ها نیز، در پیوند با پس‌زمینه‌های مختلف آن نقوش، تشریح می‌شوند. در دوره‌ای که خوانش پدیده‌های مختلف جهان از جمله طاعون، عمدتاً خوانشی مذهبی بوده، تعجبی ندارد که در فرایند خلق و فهم نقاشانه‌ی طاعون، رویکرد مذهبی یا اسطوره‌ای غالب باشد و طرح‌واره‌ها و موتیف‌های نقاشانه نیز عموماً از روایت‌های مذهبی‌ـ عهدینی و اساطیری‌ـ باستانی آمده باشند. پس از این مطالعه‌ی شمایل‌شناسانه‌ی کلی، در مقاله‌ی پس از آن، یکی از معروف‌ترین تابلوهای نقاشیِ مرتبط با طاعون، طاعون در اَشدود اثر نیکولا پوسن، به‌تفصیل از جهات شکلی، محتوایی و نیز تاریخی، مورد بررسی قرار می‌گیرد. درواقع، این مقاله مصداق نوعی مطالعه‌ی موردی برای بحث‌هایی است که به‌نحوی موجزتر در مقاله‌ی خاستگاه‌ها طرح شده بود. پس از آن، تابلوهای دوازده‌گانه‌ای که انتخاب شده‌اند هریک، به‌نحوی انضمامی‌تر، اثر تجربه‌ی طاعون را بر/ در مخیله‌ی هنری، و نحوه‌ی بروز و ظهور آن را در قالب تابلوهای نقاشی‌ای که در دوران اوج تاخت‌وتاز طاعون در ایتالیا ساخته شده‌اند، نشان می‌دهد. این‌چنین، اگر در مقاله‌ی برساختن طاعون گفته می‌شود که چگونه «طاعون» چیزی غیر از آرشیو بازنمایی‌های طاعون در خاطره‌ی فرهنگی و مخیله‌ی هنری نیست، نویسندگان مقالات بعدی، هریک به طریقی، به شکلی تفصیل‌یافته‌تر فرایند بازنمایی (برساختن فرهنگی و آفرینش هنری) را در قالب کردوکار نقاشی و برخی تابلوها و چاپ‌های نام‌ونشان‌دار شرح می‌دهند.