داستان‌های حماسی هندوستان: نقاشی‌هایی از موزه‌ی هنر‌های سن‌دیه‌گو/ ترجمه‌ی سالومه سوزنچی

نقاشی هندی. هنر هند، indian art indian traditional painting
برگی از رامایانا

ادوین بینِیِ سوم (۱۹۸۶-۱۹۲۵)، وارث ثروت کرایولا*، مجموعه‌ا‌ی از نقاشی‌های جنوب آسیا گرد آورده که یکی از جامع‌ترین و بهترین مجموعه‌های نقاشی جنوب آسیا در خارج از هند در موزه‌ی سن‌دیه‌گوست و شهرت جهانی دارد. این مجموعه (شامل ۱۴۰۰ اثر هنری از قرن دوازدهم تا نوزدهم، از دربار مغول‌، دِکانی، راجستانی و پاهاری) سال‌ها منبعی بوده است برای نمایشگاه‌هایی که نقاشی هندی را از زوایای مختلف موضوع کار قرار می‌دهند. آخرین نمایش این مجموعه که پاییز امسال (۱۹ نوامبر تا ۵ فوریه / ۲۹ آبان تا ۱۷ بهمن) در موزه‌ی هنر دانشگاه پرینستون در حال برگزاری است مشتمل بر بیش از نود اثر نقاشی از قرن شانزده تا نوزده است و هـدف آن نمایش نقاشی‌ها در کنار متون کلاسیکی است که نقاشی‌ها برای آن‌ها تصویرسازی شده‌اند. نقاشی‌های هندی معمولاً به عنوان آثاری منفرد مورد توجه بوده‌اند، و به این شکل قاب گرفته و بر دیوار گالری‌ها آویخته و تحسین شده‌اند؛ اما در واقع بیشتر آن‌ها برگرفته از کتاب‌ها هستند و با متنی همراه بوده‌اند.

این نمایشگاه را ماریکا سردار نمایشگاه‌گردانی کرده ‌است. او نمایشگـاه‌گـردان هنرهای اسلامی و جنوب آسیـای مـوزه‌ی سن‌دیه‌گوست. این نمایشگاه پس از این به موزه‌ی هنرهای بلانتون در دانشگـاه تگـزاس در آستـین و موزه‌‌ی هـنرهای سن‌دیه‌گو می‌رود.

داستان‌هایی که در این نقاشی‌ها روایت می‌شود شامل بهاگ‌واتا پورانا (یکی از کتاب‌های تاریخی هندوها)، رامایانا (از بلندترین شعرهای حماسی کهن در جهان)، راگامالا (اشعاری درباره‌ی ملـودی‌ها و اصطلاحات موسیقایی) و نقـاشی‌های متأخرتر درباریان هند هستند و کارهایی در زمینه‌ی ادبیات فارسی همچون شاهنامه. در مجـموع از گنجینه‌ی ادبی شبـه‌قاره و دربـاره‌ی موضوعـاتی جهـانی‌اند که هـر مخاطـبی را جـذب می‌کنند: ماجراهای خدایان، اعمال و کردار پادشاهان، و مصائب عشاق. نمایشگاه با معرفی و توضیح داستانِ هر نقاشی و شرح روشی که هنرمندان برای روایت به کار گرفته‌اند، به بینندگان کمک می‌کند تا تصاویر را بفهمند و ریزه‌کاری‌های نقاشی هندی را درک کنند.

بخش بعدی بر رامایانا تمرکز می‌کند، متن سنتی دیگری با تاریخی طولانی. شعر را سِیج والمیکی نوشته است که مورد  پسند عامه قرار گرفت و برای قرن‌ها در هند تصویرسازی شد. موضوع آن راما، شاهزاده‌ی تبعیدی است که باید همسرش را از دست شیطان که او را اسیر کرده نجات دهد. پس از آن نمایشگاه بر متن متفاوت دیگری تمرکز می‌کند که داستان‌ طولانی‌ای روایت نمی‌کند. راگامالا شامل موسیقی و شرح فنون موسیقایی مختلف است. تصاویر همراه آن قصد دارند بیشتر محتوای موسیقایی فرم‌ها را نشان دهند تا کنش‌ها و ماجراها را. نمایشگاه با بررسی داستان‌های فارسی‌زبان از هندوستان، شامل متون مهم سانسکریت که برای اکبرشاه مغول (۱۶۰۵_۱۵۵۶) به فارسی ترجمه شده‌اند، پایان می‌یابد. در سال ۱۵۸۲ گروه ترجمه‌ی او کار گرانبهای ترجمه‌ی ماهابهاراتا را شروع کردند. حاصل، نسخه‌ی خلاصه شده اما همچنان مفصلی بود که در فارسی تحت عنوان رزمنامه شناخته می‌شود. نقاشی‌ نمایش‌داده شده اینجا از یک رونوشت از رزمنامه گرفته شده‌ که در سال ۹۹_۱۵۹۸ و برای یکی از اعضای خانواده یا اعضای دربار اکبر شاه مغول تکمیل شد. این نقاشی می‌تواند نشان‌دهنده‌ی صحنه جنگی باشد که تقریباً در هر نسخه‌ی خطی مغولی وجود دارد و دو فیگور سینه‌برهنه را در میانه‌ی میدان نشان می‌دهد. این دو لاوا و کوشا هستند، پسران راما که با لشکر لاکش‌مانا می‌جنگند. این نمونه‌ها از مجموعه‌ی بینِی، طیف وسیعی از سبک‌ها و موضوعات روایی را در مینیاتور جنوب آسیا نشان می‌دهد. در نمایش این آثار نه به عنوان نقاشی‌های مجزا _آنطور که بسیاری از آن‌ها برای یک قرن یا بیشتر دیده‌شده‌اند_ بلکه به عنوان بخشی از یک متن تصویرسازی‌شده، غنای بصری و روایتگری که در کتاب‌های هندی وجود دارد، به دیده می‌آید.

*یکی از معروف‌ترین برندهای تولید تجهیزات هنری، به‌خصوص مداد رنگی.

هم زدن اقیانوس شیر، صفحه‌ای از گیتاگوویندا، کانگرا، ۱۷۸۵

هم‌زدن اقیانوس شیر، صفحه‌ای از گیتا گوویندا (ترانـه‌ای از چـوپان)، کانگـرا، حـدود ۱۷۸۵، آبرنگ غلیظ و طـلا روی کـاغذ، برگـه: ۲۷٫۶ در ۱۸ سانتـی‌متر؛ نقـاشی: ۲۵٫۴ در ۱۵٫۷ سانتی‌متر، مجموعه‌ی ادوین بینِیِ سوم کد: ۱۹۹۰٫۱۲۷۱

تصویرْ ویشنو را نوکِ کوه مقدس ماندارا نشان می‌دهـد که خـدایان و اهریمـنان از آن برای ‌هم‌زدن اقیانوس شیر استفاده می‌کنند تا به شهد خاصی برسند که خدایان را نامیرا می‌کند. کـوه بر پشت یک لاک‌پشـت قول‌پیکر، کـورما_ تناسخ دیگری از ویشنو_ قرار گرفته و با بـدن مارپادشـاه* به گردش درمی‌آید. در آب و بر روی علف‌های روی سطح آب چیزهای عجیب زیادی از عمق اقیانوس ظاهر شده‌اند: سَمی که شیوا سریعاً نوشیده تا زمین را حفاظت کند؛ گاو برآورده‌کـننده‌ی آرزوها، سـورابْهی؛ دو تنگ طلایی شراب؛ درخت پاریجاتای آسمانی، هلال ماه، یک کمان؛ الهه‌ی لاکشمی در حال حمل یک نیلوفر؛ اسبی با هفت سر؛ گوهر درخشانی که تحت عنوان کاسْتوبا شناخته می‌شود؛ فیلی با چهار عاج؛ و در آخر دانوِنْتاری، پزشک الهی با فنجانی از شربت جاودانگی در دست. نقاشی به سبک نقـاشی شمـال هـند افقـی اسـت. متن نوشـته شده در صفـحه‌ی سمت چپ کتاب آیه‌ای از گیتا گوویندا است، به همراه خلاصه‌ای به زبان محلی.

*مار پادشاه یا موکالیندا: از اسطوره‌های هندو؛ ماری که موقع مراقبه‌ی بودا همچون سپری او را از طوفان حفظ می‌کرد.

هم زدن اقیانوس شیر، صفحه‌ای از گیتاگوویندا، کانگرا، ۱۷۸۵

چهار نوع عاشق صفحه‌ای از راسیکاپْریا، (کتاب ادعیه‌ی عشاق)، آدیاپور، دهه ۱۶۳۰

 

آبرنگ غلیظ و طلا روی کاغذ، برگه: ۲۸٫۵ در ۲۱٫۸ سانتی‌متر، نقاشی: ۲۳٫۸ در ۱۷٫۴سانتی‌متر، مجموعه‌ی ادوین بینِی سوم، کد: ۱۹۹۰٫۵۹۴ 

متن شاعرانه‌ی راسیکاپْریا عاشقان گوناگون و ارتباط فصول را با شیوه‌ی ابراز عشق‌شان تشریح می‌کند. نقاشی‌های راسیکاپْریا پیکره‌های مختلـفی را به تصویر می‌کشد، و معمولا خدای کریشنا (پیکره‌ای با پوست آبی‌رنگ و تاجـدار) را به عنوان عاشق مذکـر نشـان می‌دهد. برخلاف بیشتر نقاشی‌های این مجموعه که اغلـب یک آیـه یا بیت یا بند به همراه یک نقاشی به تصویر کشیده شده در اینجا یک ترکیب چهارگانه به کار رفته و چهار آیه‌ی غیرمتوالی از بخش دوم در بالای صفحه به تصویر در آمده است. عاشق با عشق دلپذیر مکنون، the “hidden agreeable” lover (آیه‌ی چهار، بالا سمت چپ)، عاشق با عشق زیرکانه‌ی مکـنون، the “hidden dextrous” lover (آیه‌ی هشت، بالا سمت راست)، عاشق با عشق فریبکارانه‌ی بارز the “manifest deceitful” lover (آیه‌ی سیزده، پایین سمت چپ)، عاشق با عشق گستاخانه‌ی بارز، the “manifest brazen” lover (آیه‌ی هفده، پایین سمت راست).

نقاشی هندی. هنر هند، indian art indian traditional painting

آبْهیمـانیو، پسر آرجـون در جنگ با یک دشمن میزبان صفحه‌ای از مهابهاراتا (تاریخ عظیم سلسله‌ی بهارات)، کانگرا، حدود ۱۸۰۳، آبرنگ غلیظ و طلا روی کـاغذ، برگه: ۳۲٫۶ در۴۵٫۸ سانتی‌متر، نقاشی ۳۱٫۵ در ۴۴٫۴ سانتی‌متر، مجموعه‌ی ادوین بینِیِ سوم کد: ۱۹۹۰٫۱۲۸۷

 آبْهیمانیو یکی از قهـرمانان قبیله‌ی پانداوا است، پسر آرجون و برادرزاده‌ی کریشنا. اما سرنوشت او این است کـه در سن شانزده سالگی بمیرد، او تناسخی از پسـر چانْدرا، خدای ماه، بود که دیگر نمی‌توانست جدایی پسرش را تحمل کند. چگونگی مرگ او در اینجا به تصویر کشیده می‌شود: آبْهیمانیو خـودش را در میانه‌ی جنـگ با -کـااُراو‌ها می‌یابد اما در روز سیزدهـمِ جنگ کوروکْ‌شِترا کشته می‌شود. در نقاشی پیکره‌ها بارها تکرار می‌شوند اما برچسب‌های ریزِ عناوینِ روی پیکره‌ها به بیننده کمک می‌کند تا از آنچه در نبرد اتفاق می‌افتد سر دربیاورد. پشت نقاشی عدد «۳۰» برچسب خورده‌است. این نقاشی سی‌امین نقاشی از نقاشی‌های این بخش است که بالغ بر صد عدد هستند.

رادا شب به خـانه‌ی کـریشنا می‌رود، صفحه‌ای از راسْراج، کانگرا، حدود ۱۸۰۵، آبرنگ غلیظ و طلا روی کاغذ، برگه: ۲۹٫۴ در ۲۳٫۸ ؛ نقاشی: ۲۵٫۷ در ۲۰٫۳ سانتی‌متر، مجموعه‌ی ادوین بینِیِ سوم

 در نقاشی، رادا هیجـان‌زده از ملاقـات پیش‌رو، وارد خانه‌ کریشنا می‌شود. نقاش با به تصویر کشیدن طبقه‌ی بـالا، (جایی که کـریشنا بی‌صـبرانه منتظر راداسـت)، بی‌تابی رادا را [با بی‌صبری کریشنا] هم‌راستا می‌کند. این به خوبی بازگوی متن پشت برگه است: «وقتی نایکا* به سمت اتاق خواب می‌رفت، عطر بدنش زیبایی او را افزون می‌کرد و درخشندگی او از رعد و برق، چراغ و زعفران هم بیشتر بود. محبوبِ مبتلا به عشق او، به خاطرِ ظاهر زیبا و ساز و برگ عاشقی، جذاب به نظـر می‌آمد. وقتی نایکا می‌خندید گویی نور ماه به همه‌جا می‌تابید. وقتی از پله‌ها بالا می‌رفت تا به اتاق خواب برود، زنگوله‌های کمربندش جیرینگ جیرینگ می‌‌‌کردند و به‌ احترام بزرگانِ خانه احساس خجالت می‌کرد و زبانش را گاز می‌‌گرفت.»

* در برخی از داستان‌های اسطوره‌ای هندو رادا در نقش یک نایکا (نایکاها هشت قهرمان اصلی زن در داستان‌های رومانتیک هستند) ظاهر می‌شود.